Laboratuvarda sabun (sodyum stearat,
C17H35COONa) ve sentetik deterjan (sodyum dodesil benzen sülfonat,
C12H25−C6H4−SO3Na) maddelerini inceleyen bir öğrenci, bu iki temizlik maddesi için bazı karşılaştırmalar yapmıştır.
I. Hidrofilik uçlarının suyu, hidrofobik kuyruklarının ise kiri (yağı) çevreleyerek hidrofobik etkileşimle temizliği gerçekleştirmesi
II. Sert sularda bulunan Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile çökelek oluşturarak temizleme etkinliklerinin olumsuz yönde etkilenmesi
III. Yapılarında karbon, hidrojen, sodyum, oksijen ve kükürt elementlerinin (atom türlerinin) ortak olarak bulunması
✓ Doğru Cevap: A
ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi
Sabun ve deterjanların temizleme mekanizmaları (hidrofilik uç ve hidrofobik kuyruk yapısı) aynıdır. Ancak sert sularda deterjanlar çökelti oluşturmazken, sabunlar oluşturur; ayrıca her ikisinin yapısal atom türleri birebir aynı değildir (deterjanlar yapısında kükürt barındırırken, standart sabunlarda kükürt bulunmaz).
- I. Öncül: Sabun ve deterjanın her ikisi de yüzey aktiftir; polar (hidrofilik) uç suyu, apolar (hidrofobik) kuyruk ise yağı sararak aynı mekanizmayla kirin uzaklaşmasını sağlar. (Ortaktır)
- II. Öncül: Sabunlar sert sulardaki Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile çökelti oluşturarak (çamurlaşarak) temizleme özelliğini kaybeder. Deterjanlar ise sert sularda çökelek oluşturmaz, etkinliğini sürdürür. (Ortak değildir)
- III. Öncül: Sabunların yapısında C, H, O, Na atomları bulunurken, deterjanlarda (örneğin alkil benzen sülfonatlarda) bunlara ek olarak S (kükürt) atomu da bulunur. Atom türü sayısı ortaktır diyemeyiz. (Ortak değildir)
🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:
E Seçeneği:
[Tüm öncülleri ortak kabul etme ezberi.]
Genellikle benzer amaçla kullanılan maddelerin tüm özelliklerinin aynı olduğunu varsayan adayların düştüğü tuzaktır.
D Seçeneği:
[Yapıdaki element türlerini karıştırmak.]
Her iki maddede de organik kısım ve sodyum olduğunu düşünerek kükürt farkını göz ardı eden adaylar seçer.
B Seçeneği:
[Sert suda her ikisinin de çökelek oluşturduğunu zannetmek.]
Deterjanların da sert suda etkililiğini kaybettiği yanılgısına düşen adaylar bu şıkkı seçebilir.
A Seçeneği:
[Doğru seçenek]
Temizleme mekanizmasının her ikisinde de aynı olduğunu doğru kavrayan aday bu seçeneğe ulaşır.
C Seçeneği:
[Sert sulardaki davranışı her ikisi için ortak kabul etmek.]
I ve II öncüllerinin doğru olduğunu düşünen adayların düştüğü çeldiricidir.