AYT Kimya: Asitler, Bazlar ve Tuzlar & Yaygın Adları ve Özellikleri Bilinen Maddeler (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru 1 Asitler, Bazlar ve Tuzlar

Endüstride ve evsel temizlikte yaygın olarak kullanılan 'kostik' bileşikleri (NaOH ve KOH) ile ilgili laboratuvar ortamında yapılan bir çalışmada şu gözlemler elde edilmiştir:

I. Su ile karıştırıldıklarında çözünme olayı ekzotermik gerçekleştiğinden kaptaki suyun sıcaklığı artar.

II. Amfoter metallerle tepkime vererek hidrojen ( $H_2$ ) gazı açığa çıkarırlar.

III. Yapılarındaki katyonlara göre sert sabun veya arap sabunu üretiminde hammaddedirler.

Bu gözlemlerden hangileri kostik bileşiklerinin genel ortak özelliklerindendir?

B

I ve II

D

II ve III

E

I, II ve III

A

Yalnız I

C

I ve III

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: E ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Kostik bileşikleri olan sodyum hidroksit (

NaOH

) ve potasyum hidroksit (

KOH

) kuvvetli bazlardır. Suda çözünmeleri ekzotermiktir (sıcaklığı artırır), amfoter metallerle

H_2

gazı açığa çıkarırlar ve sırasıyla sert sabun (

NaOH

) ile arap sabunu (

KOH

) üretiminde kullanılırlar.

I. öncül: Katı bazların suda çözünmesi ısı vererek (ekzotermik) gerçekleşir, sıcaklık artar. Doğrudur.
II. öncül: Kuvvetli bazlar $Zn$ , $Al$ gibi amfoter metallerle reaksiyona girerek $H_2$ gazı açığa çıkarır. Doğrudur.
III. öncül: $NaOH$ katı (sert) sabun, $KOH$ ise sıvı/arap sabunu üretiminde kullanılır. Doğrudur.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

C Seçeneği: [Amfoter metal tepkimelerini unutmak] Bazların metallerle tepkimesini karıştırıp amfoter metalleri unutan adaylar bu seçeneğe yönelir.

A Seçeneği: [Yalnızca çözünme olayını hatırlamak] Sadece sıcaklık değişiminden emin olup diğer öncüllerdeki amfoter metal veya sabun ilişkisini hatırlayamayan aday seçer.

B Seçeneği: [Sabun üretimini atlamak] I ve II numaralı öncüllerin doğruluğundan emin olup III numaralı sabun üretiminin sadece birine ait olduğunu düşünenler seçebilir.

E Seçeneği: [Doğru seçenek] Doğru mantık

D Seçeneği: [Çözünme ısısını göz ardı etmek] Suda çözünmenin endotermik mi ekzotermik mi olduğunu karıştırıp I. öncülü eleyen adaylar bu şıkkı işaretler.

Soru 2 Kimya Bilimi

Laboratuvar ortamında derişik çözeltilerle yapılan deneylerde oluşabilecek kazaları önlemek ve maddelerin özelliklerinden kaynaklanan riskleri en aza indirmek amacıyla çeşitli emniyet tedbirleri alınır.

I. Buharlaştırma veya gaz çıkışı gözlenen asidik reaksiyonların tamamı, zehirli gaz soluma riskini azaltmak için çeker ocakta gerçekleştirilmelidir.

II. Kuvvetli baz çözeltileri cam kaplarda saklanmalıdır çünkü cam yüzeyler bazik maddelerden hiçbir şekilde etkilenmez.

III. Derişik asitler ve bazlarla çalışırken cilde doğrudan teması önlemek amacıyla özel laboratuvar önlüğü, eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır.

Bu laboratuvar uygulamalarından hangileri güvenlik kurallarına uygundur?

C

I ve II

A

Yalnız I

E

I, II ve III

D

I ve III

B

Yalnız III

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: D ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

I ve III numaralı öncüller laboratuvar güvenliği açısından doğrudur; ancak II numaralı öncül bilimsel olarak yanlıştır.

Derişik asit ve bazlarla çalışırken ortaya çıkabilecek toksik gazların solunmasını engellemek için işlemler çeker ocakta yapılmalıdır (I. Öncül doğrudur).
Kuvvetli bazlar (örneğin $\text{NaOH}$ ve $\text{KOH}$ ) camdaki $\text{SiO}_2$ ile reaksiyona girerek camı aşındırır (matlaştırır) ve kapakların camlaşarak sıkışmasına neden olur. Bu yüzden bazlar cam kaplarda uzun süre saklanmaz, genellikle plastik kaplarda muhafaza edilir (II. Öncül yanlıştır).
Asit ve bazların sıçrama riskine karşı koruyucu kıyafet, eldiven ve gözlük kullanımı zorunludur (III. Öncül doğrudur).

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

C Seçeneği: [Kimyasal tepkime yanılgısı] Bazların cam kaplarda saklanabileceği yanılgısına düşen adaylar bu seçeneğe yönelir.

A Seçeneği: [Eksik değerlendirme] Sadece çeker ocak kuralının doğruluğundan emin olup diğer öncüllerde kararsız kalan adaylar bu şıkkı seçebilir.

E Seçeneği: [Ezberci yaklaşım] Tüm öncüllerin doğru olduğunu varsayan ezber odaklı adayların düştüğü tuzaktır.

D Seçeneği: [Doğru seçenek] I. ve III. öncüllerin laboratuvar güvenlik kurallarına tam uygun olduğunu kavrayan adaylar doğru cevaba ulaşır.

B Seçeneği: [Eksik değerlendirme] Sadece koruyucu giysi kuralına odaklanan adayların düşebileceği bir tuzaktır.

Soru 3 Kimya Her Yerde

Endüstriyel tesisler ve motorlu taşıtların egzoz gazlarından yayılan bazı kirletici gazlar atmosferdeki su buharı ile tepkimeye girerek asidik karakterli maddelerin oluşmasına yol açar. Bu süreç sonucunda yeryüzüne inen yağışlar çevreye ve tarihi eserlere zarar verir.

I. Fosil yakıtların yanması sonucu açığa çıkan $SO_2$ gazının atmosferde yükseltgenmesiyle oluşan asit

II. Otomobil motorlarında yüksek sıcaklıkta $N_2$ gazının oksijenle tepkimesinden türetilen azot oksitlerin su ile etkileşimiyle oluşan asit

III. Atmosferdeki doğal gaz döngüsünde yer alan $CO_2$ gazının yağmur suyu ile zayıf etkileşimi sonucu normal yağmur sularının hafif asidik olmasını sağlayan asit

Yukarıda oluşum mekanizmaları açıklanan asit yağmurları ve doğal yağış yapısında rol oynayan bileşikler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

C

Hidrojen klorür (

HCl

)

B

Nitrik asit (

HNO_3

)

D

Karbonik asit (

H_2CO_3

)

E

Tüm bu bileşikler asit yağmurları ve yapısal süreçlerin içerisindedir.

A

Sülfürik asit (

H_2SO_4

)

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: C ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Asit yağmurlarının temel bileşenleri

H_2SO_4

,

HNO_3

ve normal yağmurun hafif asidik olmasını sağlayan

H_2CO_3

'tür. Hidrojen klorür (

HCl

) ise endüstriyel bazı kaçaklar dışında bu temel asit yağmuru mekanizmalarının doğrudan ana bileşeni değildir.

I numaralı öncül, $SO_2$ gazından türetilen ve asit yağmurlarının en büyük bileşeni olan Sülfürik asiti ( $H_2SO_4$ ) tanımlar.
II numaralı öncül, azot oksitlerden köken alan Nitrik asiti ( $HNO_3$ ) tanımlar.
III numaralı öncül, $CO_2$ 'nin suyla çözünmesiyle oluşan ve doğal yağmurların hafif asidik (pH ~ 5.6) yapısını veren Karbonik asiti ( $H_2CO_3$ ) tanımlar.
Hidrojen klorür ( $HCl$ ) bu temel üçlü asit yağmuru kataloğunda standart olarak yer almaz.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

B Seçeneği: [Azot oksitlerin oluşturduğu temel asittir.] Nitrik asidin asit yağmurlarında yer aldığını bildiği için eler.

D Seçeneği: [Karbon dioksitin suda çözünmesiyle oluşan asittir.] Karbonik asidin normal yağmur suyunun asitliğinde rol oynadığını bilir.

E Seçeneği: [Tüm öncüllerin doğru olduğu algısı.] Aday tüm asitlerin asit yağmuruyla ilişkili olduğunu düşünüp yanılgıya düşebilir.

A Seçeneği: [$SO_2$ gazından türetilen temel asit yağmuru bileşenidir.] Asit yağmurlarında sülfürik asidin bulunduğunu bilir ancak soru 'yer almaz' dediği için bu seçeneği elemelidir.

C Seçeneği: [Doğru seçenek] HCl asit yağmurlarının temel ana bileşenleri arasında standart müfredatta yer almadığını fark eden aday bu seçeneğe ulaşır.

Soru 4 Kimya Her Yerde

İnşaat sektöründe ve tarımda yaygın olarak kullanılan temel kimyasallardan biri olan sönmüş kireçle ilgili laboratuvar veya endüstriyel koşullarda şu dönüşümler bilinmektedir:

I. Yapısında değişken değerlikli metal bulundurmadığı için sistematik adlandırılmasında Roma rakamı kullanımına gerek duyulmaz.

II. Formülü $\text{Ca(OH)}_2$ olan bu madde, sönmemiş kirecin su ile ekzotermik (ısı veren) tepkimesi sonucu elde edilir.

III. Havadaki karbondioksit gazını soğurarak zamanla sertleşme özelliği gösterir.

yargılarından hangileri doğrudur?

B

Yalnız II

D

II ve III

E

I, II ve III

A

Yalnız I

C

I ve II

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: E ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Sönmüş kireç (kalsiyum hidroksit) bileşiğinin adlandırılması, eldesi ve kimyasal özellikleri tüm öncüllerde doğru olarak verilmiştir.

I. Kalsiyum ( $\text{Ca}$ ) elementi, bileşiklerinde sadece $+2$ değerlik alır. Bu nedenle sistematik adında kalsiyum(II) oksit veya hidroksit denmez, doğrudan 'kalsiyum hidroksit' denir.
II. Sönmemiş kireç olan $\text{CaO}$ maddesinin su ( $\text{H}_2\text{O}$ ) ile tepkimesinden sönmüş kireç ( $\text{Ca(OH)}_2$ ) oluşur.
III. Sönmüş kireç harcı, havadaki $\text{CO}_2$ gazını alarak kalsiyum karbonat ( $\text{CaCO}_3$ ) katısına dönüşür ve sertleşir.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

C Seçeneği: [Kireç harcının sertleşme mekanizmasını (karbondioksit tepkimesini) atlama.] III. öncüldeki karbonatlaşma sürecini bilmeyen öğrenciler bu seçeneğe düşebilir.

D Seçeneği: [Metal değerlik kurallarını ve sistematik adlandırma istisnalarını karıştırma.] I. öncüldeki 'kalsiyum (II)' ifadesinin yanlış olduğunu fark edemeyenler bu şıkkı işaretler.

E Seçeneği: [Doğru seçenek] Tüm yargıların kimyasal gerçeklerle uyuştuğunu tam olarak analiz eden adaylar doğru sonuca ulaşır.

B Seçeneği: [Adlandırmadaki Roma rakamı kuralını gözden kaçırma.] II ve III'ün doğruluğundan emin olan fakat I. öncüldeki sistematik adlandırma kuralını (değişken değerlik meselesini) bilmeyen adaylar seçebilir.

A Seçeneği: [Sadece adlandırma kuralını bilip üretim ve tepkime özelliklerini göz ardı etme.] I. öncülün doğruluğundan emin olan ancak diğer öncüllerdeki kimyasal süreçleri tam hatırlayamayan adaylar bu şıkka yönelir.

Soru 5 Kimya Her Yerde

Ev temizliğinde kullanılan bazı kimyasal maddelerin bir arada veya arka arkaya kullanılması, aralarında gerçekleşen kimyasal tepkimeler sonucunda zehirli gaz çıkışına ya da cilt ve solunum yolu tahribatlarına yol açabilmektedir.

I. Yoğun bazik özellik gösteren lavabo açıcılar ile asidik yapdaki kireç sökücülerin aynı yüzeyde karıştırılması

II. Sodyum hipoklorit içeren çamaşır suyu ile tuz ruhu ( $HCl$ ) çözeltisinin karıştırılması sonucu $Cl_2$ gazı açığa çıkması

III. Amonyaklı temizleyiciler ile bazik karakterli sıvı sabunların karıştırılması

Yukarıdaki temizlik maddesi kombinasyonlarından hangilerinin birbirine karıştırılması, solunum sistemi üzerinde toksik (zehirli) etki oluşturarak sağlık açısından tehlike arz eder?

C

I ve III

B

I ve II

E

I, II ve III

D

II ve III

A

Yalnız II

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: B ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Lavabo açıcılar (bazik/NaOH) ile kireç sökücüler (asidik) karıştırıldığında Nötralleşme tepkimesi ve ısı açığa çıkar; çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırıldığında ise zehirli klor gazı (

Cl_2

) açığa çıkar. Bu durum sağlık açısından tehlikelidir.

I. Öncül: Kuvvetli bazik lavabo açıcılar ile asidik kireç sökücülerin karıştırılması şiddetli nötralleşme tepkimesine ve sıçramalara neden olarak cilt ve solunum yollarına zarar verir.
II. Öncül: $NaClO$ (çamaşır suyu) ve $HCl$ (tuz ruhu) karışımı zehirli $Cl_2$ gazı açığa çıkarır.
III. Öncül: Amonyaklı temizleyiciler genellikle bazik karakterlidir, sıvı sabunlar da baziktir; doğrudan zehirli gaz çıkışı gibi olağan dışı bir reaksiyon beklenmez.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

D Seçeneği: [Amonyak ile çamaşır suyu karışımını karıştırmak.] Amonyak içeren yüzey temizleyicilerin çamaşır suyuyla karıştırıldığında kloramin gazı oluşturduğunu bilir ancak III'te tuz ruhu yerine sabun yazıldığını gözden kaçırır.

E Seçeneği: [Temizlik maddelerinin hepsi karıştırılırsa zehirler mantığı.] Tüm öncülleri doğru kabul etme eğilimi.

B Seçeneği: [Doğru seçenek] I ve II numaralı öncüllerdeki maddelerin karıştırılması kimyasal olarak tehlikelidir.

A Seçeneği: [Yalnızca çamaşır suyu ve tuz ruhu karışımının tehlikeli olduğunu düşünmek.] En popüler zehirlenme örneği olduğundan sadece II'yi işaretler.

C Seçeneği: [Tüm asit-baz karışımlarının aynı tür tehlike yarattığını sanmak.] III'teki maddelerin de zararlı olabileceği genellemesine kapılır.

Soru 6 Kimya Her Yerde

Günlük yaşamda karşılaşılan bazı problemlerin çözümünde asidik veya bazik özellik gösteren kimyasallardan yararlanılır.

Buna göre, aşağıdaki uygulamaların hangisinde asidik ya da bazik özellik gösteren bir madde kullanılması hedeflenmez?

B

Lavabo açıcı kimyasallarla tıkalı boruların açılması

E

Fırın iç yüzeyindeki yağ kalıntılarının bazik temizleyicilerle temizlenmesi

D

Arı sokmasında cildin bazik özellik gösteren amonyaklı pamukla silinmesi

A

Çelik tencerelerin tabanında biriken kirecin sirke yardımıyla çözülmesi

C

Kesilen patateslerin kararmaması için saf su ve tuz karışımı yerine sadece saf suya atılması

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: C ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Patateslerin kararmasını önlemek için kullanılan yöntemlerden biri onları asidik bir çözeltide (örneğin limon suyu veya sirkeli su) bekletmektir. Saf su ve tuz karışımı veya sadece saf su asidik veya bazik özellik taşıyan kimyasal bir temizlik mekanizmasıyla pas sökmez veya kireç çözmez; burada amaç enzimatik kararmayı önlemektir.

A şıkkında sirke asidiktir ve kireci (bazik karakterli) çözer.
B şıkkında lavabo açıcılar kuvvetli bazdır.
C şıkkında saf su asidik ya da bazik özellik gösteren bir madde değildir; enzimatik kararmayı önlemek için genellikle asidik ortam veya antioksidanlar kullanılır, saf suyun kendisi asit/baz değildir.
D şıkkında amonyak baziktir ve asidik arı zehrini nötrleştirir.
E şıkkında fırın temizleyicileri baziktir.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

A Seçeneği: [Sirkenin asidik olduğunu unutmak] Sirkenin kireç sökücü olarak kullanılabileceğini bilir.

B Seçeneği: [Lavabo açıcıların bazik olduğunu karıştırmak] Lavabo açıcıların bazik karakterli olduğunu bilir.

D Seçeneği: [Arı zehrinin asidik olduğunu unutmak] Amonyağın baz olduğunu ve zehri nötrlediğini bilir.

E Seçeneği: [Fırın temizleyicilerinin yapısını karıştırmak] Yağların bazik temizleyicilerle çözündüğünü bilir.

C Seçeneği: [Doğru seçenek] Saf suyun asit veya baz olmadığını kavrayarak doğru seçeneğe ulaşır.

AYT Kimya: Asitler, Bazlar ve Tuzlar & Yaygın Adları ve Özellikleri Bilinen Maddeler (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru Havuzu ve Doğrudan Çözüm Modu

Bu gözlemlerden hangileri kostik bileşiklerinin genel ortak özelliklerindendir?

Bu laboratuvar uygulamalarından hangileri güvenlik kurallarına uygundur?

Yukarıda oluşum mekanizmaları açıklanan asit yağmurları ve doğal yağış yapısında rol oynayan bileşikler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

yargılarından hangileri doğrudur?

Yukarıdaki temizlik maddesi kombinasyonlarından hangilerinin birbirine karıştırılması, solunum sistemi üzerinde toksik (zehirli) etki oluşturarak sağlık açısından tehlike arz eder?

Buna göre, aşağıdaki uygulamaların hangisinde asidik ya da bazik özellik gösteren bir madde kullanılması hedeflenmez?

Önerilen ÖSYM Deneme Testleri

AYT Kimya: Polimerler & Polimerlerin Olumlu ve Olumsuz Yönleri (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Kimya: Organik Bileşikler & Yağlar ve Yağ Çeşitleri (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Kimya: Organik Kimya & Polimerler (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

TYT Kimya: Kimya Her Yerde & İlaç Formları (4 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

TYT Kimya: Temel Kimyasallar ve Çevre & Sabun ve Deterjanlar (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Kimya: Kimya Her Yerde & İlaçlar ve Zararlı Kimyasallar (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)