YKS Felsefe: İlk Çağ Felsefesi & Herakleitos (9 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Parmenides 'varlık birdir ve değişmez' derken, Herakleitos 'aynı nehirde iki kez yıkanılmaz' diyerek evrenin sürekli bir akış içinde olduğunu savunur. Ona göre evren, zıt kutupların (gece-gündüz, sıcak-soğuk, savaş-barış) gerilimiyle ayakta duran bir bütündür. Bu zıtlıklar aslında birbirini yok etmez, aksine birbirini var kılar.

Epiküros'a göre yaşamın amacı acıdan kaçınmak ve hazza ulaşmaktır. Ancak bu haz, anlık ve bedensel taşkınlıklar değil, ruhun sarsılmaz bir dinginliğe (ataraxia) kavuşmasıdır. Korkulardan, gereksiz tutkulardan ve toplumsal hırslardan arınmış bir zihin, atomların düzenli hareketine benzer bir iç huzur yakalar. Geçici zevkler, uzun vadede daha büyük acılara yol açtığı için reddedilmelidir.

Herakleitos için Logos, evrenin işleyişini belirleyen, değişimi yöneten nesnel ve tanrısal bir yasadır. İnsan bu yasayı keşfetmekle yükümlüdür. Sofist Gorgias için ise Logos, bir ikna aracıdır; retorik gücüyle insanları etkileyen, gerçeği değil 'ikna edici olanı' inşa eden bir söylem sanatıdır.

Aristoteles'e göre bir varlığın tam olarak açıklanabilmesi için dört nedenin bilinmesi gerekir. Bir ahşap sandalyeyi ele alalım: Sandalyenin yapıldığı 'meşe ağacı' onun maddesel nedenidir. Sandalyenin 'oturma biçiminde tasarlanmış olması' onun formel nedenidir. Sandalyeyi yapan 'marangoz' onun fail nedenidir. Sandalyenin 'üzerine oturulmak için yapılmış olması' ise onun ereksel nedenidir.

Felsefe, M.Ö. 6. yüzyılda İonia'da (Efes, Milet gibi kentlerde) sistemli bir düşünce olarak doğmuştur. Mısır ve Mezopotamya'da da matematik, astronomi gibi bilgiler vardı ancak bunlar genellikle pratik ihtiyaçları karşılamaya (tarım, takvim, tapınak inşası) yönelikti. İonia'da ise bilgi, pratik bir fayda gözetmeksizin 'sadece bilmek için' aranmaya başlandı.

Antik Yunan'da doğa filozofları, evrenin işleyişini mitolojik anlatılar yerine akılcı ve mantıksal temellere dayandırarak açıklamaya çalışmışlardır. Geleneklerin ve inançların dışına çıkarak, varlığın temelindeki 'ilk nedeni' (arkhe) sorgulamışlar ve sistemli bir düşünce yapısı kurmuşlardır.

Thales, her şeyin temelindeki ilk maddenin 'su' olduğunu savunur. Su, gözlemlenebilir ve somut bir maddedir. Anaximandros ise ilk maddenin su gibi somut bir şey olamayacağını, çünkü bilinen her şeyin zıttıyla sınırlı olduğunu savunur. Ona göre arkhe, 'apeiron' yani sınırsız, belirsiz ve sonsuz olandır.

Anaximenes, Milet filozoflarının sonuncusudur. O da Thales gibi arkhe'nin somut bir madde olması gerektiğini savunur ancak suyun yetersiz olduğunu düşünür. Ona göre ilk madde, hem her yerde bulunan hem de yaşam için vazgeçilmez olan, sürekli hareket halindeki bir maddedir. Bu madde seyrekleşerek ateşi, yoğunlaşarak ise rüzgarı, bulutu, suyu ve toprağı oluşturur.

Demokritos'a göre evren, sonsuz boşlukta hareket eden ve bölünemeyen en küçük parçacıklar olan 'atom'lardan oluşur. Varlıklar bu atomların birleşip ayrılmasıyla meydana gelir. Bu süreçte hiçbir ilahi amaç veya rastlantı yoktur; her şey, atomların kendi doğasından kaynaklanan mekanik bir zorunluluğa ve nedenselliğe bağlıdır.