YKS Felsefe: Bilgi Felsefesi & Bilginin Kaynağı (9 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Platon, duyusal dünyanın sürekli bir değişim ve akış içinde olduğunu, bu nedenle duyuların bize ancak 'sanı' (doxa) verebileceğini savunur. Ona göre, değişmeyen ve ezeli-ebedi olan 'İdealar' dünyasının bilgisi, ancak bedensel algıdan sıyrılmış saf düşünme ile kavranabilir. Buna karşılık Hume, zihnin doğuştan boş bir levha olduğunu, her türlü bilginin temelinde daha önce yaşanmış izlenimlerin (impressions) bulunduğunu, zihnin bu izlenimleri birleştirip işleyerek kavramları oluşturduğunu ileri sürer.

Sanayi devriminin getirdiği mekanikleşme ve aydınlanmanın katı rasyonalizmi, bireyin iç dünyasını ve doğayla olan organik bağını zayıflattığı gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu eleştirilerin merkezinde, insanın sadece bir 'akıl makinesi' olmadığı, duyguların, sezgilerin ve hayal gücünün de insan doğasının ayrılmaz bir parçası olduğu düşüncesi yer almıştır. Sanat ve edebiyatta bu tepki, bireysel özgürlüğün ve tutkuların yüceltildiği yeni bir estetik anlayışı doğurmuştur.

Bir eylemin ahlaki değeri, o eylemin sonuçlarının ne kadar çok kişiye ne kadar büyük bir haz sağladığıyla ölçülür. Eğer bir karar, toplumun büyük bir çoğunluğunun refahını artırıyor ve acısını azaltıyorsa, o karar ahlaki açıdan doğrudur. Burada bireysel çıkarların ötesinde, kolektif bir iyilik halinin maksimize edilmesi esastır. Bu yaklaşımda niyetten ziyade, eylemin doğurduğu somut sonuçlar belirleyicidir.

Hegel'e göre düşünce ve varlık süreci statik değildir; sürekli bir çatışma ve ilerleme halindedir. Bir kavram (tez), kendi içinde bir eksiklik barındırır ve bu eksiklik onu kendi karşıtıyla (antitez) karşılaşmaya zorlar. Bu çatışma, her ikisini de aşan, onları kapsayan ve daha üst bir düzeye taşıyan yeni bir aşama (sentez) ile çözümlenir. Bu sentez, bir sonraki aşamada yeni bir tez haline gelerek süreç devam eder.

Bir eylemin ahlaki değeri, o eylemin getirdiği sonuçlara veya eylemi gerçekleştirenin kişisel eğilimlerine değil, eylemin arkasındaki ilkeye (maksim) bağlıdır. Eğer bir birey, sadece 'ödev olduğu için' o eylemi yapıyorsa, yani eylemi gerçekleştirirken hiçbir kişisel çıkar veya duygusal tatmin gözetmiyorsa, o eylem ahlakidir. Kant'a göre, bir esnafın müşterisini sırf dükkanının itibarını korumak için kandırmaması, ödeve uygun bir eylemdir ancak ahlaki değeri yoktur.

John Locke, devletin tek bir elde toplanan mutlak gücünün birey hakları için bir tehdit oluşturduğunu savunur. Bu nedenle, yasaları yapan gücün (yasama), bu yasaları uygulayan gücün (yürütme) ve yasaların uygulanmasını denetleyen gücün (yargı) birbirinden ayrılması gerektiğini ileri sürer. Böylece, iktidarın keyfi kullanımı engellenmiş ve birey özgürlüğü güvence altına alınmış olur.

Kant, bilginin sadece akılla (rasyonalizm) veya sadece deneyimle (empirizm) açıklanamayacağını savunur. Ona göre, deneyimden gelen ham veriler (algılar), zihnin doğuştan sahip olduğu kalıplar (zaman, mekan, kategoriler) ile işlenerek bilgiye dönüştürülür. 'Algısız kavramlar boş, kavramsız algılar kördür' sözüyle, bilginin oluşumunda hem deneyimin hem de aklın vazgeçilmez olduğunu vurgular.

Berkeley'e göre, bir nesnenin var olması, onun algılanması demektir (esse est percipi). Dış dünyadaki nesneler, zihinden bağımsız bir madde olarak değil, zihindeki algıların bir toplamı olarak vardır. Eğer bir nesneyi algılayan bir zihin yoksa, o nesnenin varlığından söz edilemez. Bu anlayış, maddenin kendi başına var olduğu fikrini reddederek, tüm gerçekliğin özneye bağlı olduğunu savunur.

Bazı filozoflara göre, duyularımız değişken ve yanıltıcıdır; bu nedenle bize kesin ve değişmez bir bilgi sunamazlar. Kesin bilgiye ulaşmanın tek yolu, insan zihninde doğuştan var olan akıl ilkelerini ve mantıksal çıkarımları kullanmaktır. Matematik ve geometri, bu filozoflar için bilginin en güvenilir yöntemleri olarak kabul edilir.