YKS Felsefe: Bilgi Felsefesi & Bilginin İmkanı (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Herakleitos 'Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz' derken, Parmenides 'Varlık birdir, değişmez ve sabittir' demiştir. İlk Çağ filozofları, duyularla algılanan dünyanın sürekli bir akış halinde olması ile zihinde kavranan kavramların değişmezliği arasındaki gerilimi çözmeye çalışmışlardır. Bu çaba, onları bilginin kaynağı ve niteliği üzerine derin bir sorgulamaya itmiştir.

I. Anaksimandros'a göre evrenin ana maddesi belirsiz, sınırsız ve sonsuz olan 'apeiron'dur. II. Herakleitos'a göre her şeyin kaynağı sürekli bir değişim ve oluş süreci olan 'ateş'tir. III. Empedokles'e göre varlık tek bir maddeden değil; toprak, su, hava ve ateş olmak üzere dört ana kökten oluşur.

M.Ö. 5. yüzyılda Atina'da yaşanan demokrasi deneyimi, halkın yönetimde söz sahibi olması ve hitabetin önem kazanması, filozofların dikkatini doğadan insana ve topluma çevirmesine neden olmuştur. Artık önemli olan evrenin maddesi değil, 'iyi yaşam' ve 'doğru yönetim' olmuştur.

Platon'a göre iki evren vardır: İdealar evreni ve Görünüşler evreni. İdealar evreni gerçek, değişmez ve akılla kavranan varlıklardır. Görünüşler evreni ise duyularla algılanan, sürekli değişen ve ideaların kusurlu birer kopyası olan varlıklardır. Bilgi, ancak değişmez olan ideaların bilgisi olabilir.

Aristoteles'e göre erdem, iki uç arasındaki dengeyi bulmaktır. Örneğin, cesaret erdemi; korkaklık (eksiklik) ile delice atılganlık (aşırılık) arasında yer alan 'altın orta'dır. İnsan, aklını kullanarak bu denge noktasını bulmalı ve ona göre davranmalıdır.

Mezopotamya ve Mısır medeniyetleri, geliştirdikleri yazı, matematik ve astronomi bilgileriyle insanlık mirasına büyük katkılarda bulunmuşlardır. Yunan felsefesi, bu medeniyetlerin biriktirdiği bilgileri sorgulayıcı bir yaklaşımla ele alarak, sistematik düşüncenin temellerini atmıştır.

Sofistler, 'İnsan her şeyin ölçüsüdür' diyerek bilginin kişiden kişiye değiştiğini, yani göreli olduğunu savunmuşlardır. Sokrates ise bu görüşe karşı çıkarak, kavramların tanımlarının herkes için aynı olması gerektiğini, doğru bilginin akıl yoluyla ulaşılacak evrensel bir nitelik taşıdığını savunmuştur.

Doğa filozofları (Thales, Anaksimenes, Demokritos vb.), mitolojik açıklamaları bir kenara bırakarak evreni, doğanın kendi içindeki nedenlerle açıklamaya çalışmışlardır. Gözlem ve akıl yürütme yoluyla varlığın ana maddesini (arkhe) bulmaya çalışmışlardır.