YKS Felsefe: 18. Yüzyıl Felsefesi & Aydınlanma Dönemi (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

18. yüzyılda Avrupa'da bilgi üretimi, 'kabul edilmiş doğrular' silsilesinden 'doğrulanabilir hipotezler' evrenine geçiş yapmıştır. Daha önce bir bilginin geçerliliği, onu dile getiren otoritenin hiyerarşik konumuna bağlıyken, artık bilginin geçerliliği, gözlem ve akıl süzgecinden geçip geçemediğine endekslenmiştir. Bu durum, bilimsel ve felsefi alanda statik bir yapının yıkılıp, yerine sürekli kendini yenileyen dinamik bir sorgulama sürecinin gelmesini sağlamıştır.

18. yüzyıl düşünürleri, sadece akademik metinler yazmakla kalmamış; roman, tiyatro ve hiciv gibi edebi türleri de felsefi görüşlerini yaymak ve mevcut düzeni sorgulamak için bir araç olarak kullanmışlardır. Voltaire'in eserlerinde görüldüğü gibi, kurgusal bir karakterin başından geçen talihsizlikler veya absürt durumlar, aslında dönemin feodal yapısının, dini dogmaların ve toplumsal adaletsizliklerin bir aynası haline getirilmiştir. Edebi eser bu bağlamda, sadece bir sanat ürünü değil, bir 'düşünce laboratuvarı' işlevi görmüştür.

Rousseau'ya göre insan, doğanın elinden çıktığında 'iyi' ve 'saf'tır. Ancak toplumsal yapı, kurumlar ve özellikle yanlış kurgulanmış eğitim süreçleri, bu doğal iyiliği bozar. İnsan, kendi elleriyle yarattığı toplumsal kuralların esiri olurken, aslında kendi doğasına da yabancılaşır. Eğitim, çocuğu bu yabancılaşmadan korumalı, onun doğal potansiyelini bastırmak yerine, ona rehberlik ederek gelişmesini sağlamalıdır. Eğer eğitim, toplumsal beklentilerle çocuğun doğal ihtiyaçları arasında bir uzlaşı sağlayamazsa, ortaya çıkan sonuç bireyin içsel çatışması olacaktır.

18. yüzyılın sonlarına doğru, Aydınlanma'nın 'her şey akılla açıklanabilir' iddiası, yerini daha duygusal ve öznel bir arayışa bırakmıştır. Aydınlanma'nın katı rasyonalizmine ve mekanik dünya görüşüne bir tepki olarak doğan Romantizm, insanın sadece düşünen bir varlık değil, aynı zamanda hisseden, coşan ve acı çeken bir varlık olduğunu savunmuştur. Bu akım, toplumsal hayatın karmaşıklığını ve bireyin iç dünyasındaki fırtınaları, sade ve samimi bir dille, mantıksal kalıplara sığdırmadan ifade etmeyi amaçlamıştır.

Kant'a göre bir eylemin ahlaki değeri, o eylemin sonucunda elde edilen faydaya veya kişisel çıkara bağlı değildir. Bir eylemin ahlaki olabilmesi için, eylemin temelindeki niyetin 'ödev bilinci' ile şekillenmesi gerekir. Kant, 'koşulsuz buyruk' olarak adlandırdığı ilkesinde şunu öğütler: 'Öyle bir ilkeye göre hareket et ki, bu ilkenin aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını isteyebilesin.' Bu, kişinin kendi çıkarlarını değil, herkes için geçerli olabilecek evrensel bir yasayı temel alması demektir.

John Locke, zihni boş bir levha (tabula rasa) olarak görür ve bilginin tek kaynağının deneyim olduğunu savunur. Ona göre, duyularımızdan gelmeyen hiçbir bilgi zihnimizde var olamaz. Kant ise bu görüşü bir adım öteye taşır; deneyimin bilgimiz için gerekli olduğunu kabul eder ancak deneyimin tek başına yeterli olmadığını savunur. Kant'a göre, zihnimizde deneyimi düzenleyen ve anlamlandıran doğuştan gelen yapılar (kategoriler) vardır. Bu nedenle, insan aklı deneyimin ötesine geçip metafiziksel alanlara (ruh, tanrı, sonsuzluk gibi) dair kesin bilgi üretemez, çünkü bu alanlar deneyim sınırlarının dışındadır.

Berkeley, 'var olmak, algılanmaktır' (esse est percipi) ilkesiyle bilinir. Ona göre, zihnimizin dışında bağımsız bir maddi dünya olduğu iddiası temelsizdir. Biz bir masayı, ağacı veya herhangi bir nesneyi algıladığımızda, aslında zihnimizdeki ideleri (fikirleri) algılarız. Nesnelerin zihnimizden bağımsız bir varlığı olduğunu iddia etmek, doğrudan deneyimleyemediğimiz bir 'madde' kavramına inanmaktır. Oysa biz sadece algılarımıza, yani kendi zihnimizdeki görüntülere erişebiliriz.

David Hume'a göre insan zihninin içeriği ikiye ayrılır: İzlenimler ve İdeler. İzlenimler, dış dünyadan gelen duyusal verilerin (görme, işitme, hissetme) canlı ve anlık yansımalarıdır. İdeler ise, bu izlenimlerin zihinde kalan daha soluk, daha zayıf kopyalarıdır. Yani, zihnimizdeki her türlü düşünce veya kavram, aslında daha önce deneyimlediğimiz bir izlenimin türevidir. Eğer bir kavramın kökeninde bir izlenim bulamıyorsak, o kavramın gerçek bir bilgi değeri yoktur.