YKS Felsefe: 18-19. Yüzyıl Felsefesi & Aydınlanma Dönemi (11 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Bir tarihsel dönemin 'aydınlanma' olarak adlandırılması, genellikle o dönemin entelektüel patlamasıyla ilişkilendirilir. Ancak, bu dönemi sadece 18. yüzyıla hapsetmek, onu bir anda ortaya çıkmış 'mucizevi' bir kırılma gibi göstermek, felsefi gelişimin sürekliliğini göz ardı etmektir. Oysa aydınlanma, rasyonalizmin ve bilimsel merakın önceki yüzyıllarda (Rönesans ve Reform) yavaş yavaş mayalanmasının bir sonucudur.

Hegel'e göre evrendeki her varlık, kendi içinde bir çelişki barındırır. Bir fikir veya durum, önce kendi varlığını ortaya koyar (tez). Ancak bu varlık, kendi içinde taşıdığı sınırlar nedeniyle kendi zıddını doğurur (antitez). Bu çatışma, her iki durumu da aşan, onları kapsayan ve daha üst bir seviyeye taşıyan bir birliğe (sentez) dönüşür. Bu süreç, durağan bir tablo değil, sürekli bir 'oluş' halidir.

David Hume'a göre zihnimizdeki her fikir, daha önce deneyimlediğimiz bir izlenimin soluk bir kopyasıdır. Eğer bir kavramın kökeninde duyusal bir izlenim yoksa, o kavramın bizim için hiçbir bilgi değeri yoktur. Zihin, boş bir kağıt gibidir ve üzerine yazılan her şey dış dünyadan gelen duyumların birikimidir.

Zihin, dış dünyadan gelen verilerin pasif bir alıcısı değildir. Aksine, zihin bazı temel kavramları ve ilkeleri doğuştan beraberinde getirir. Örneğin, mükemmellik, sonsuzluk veya matematiksel aksiyomlar gibi kavramları, duyularımızla sınırlı olan dış dünyada tam karşılıklarıyla bulamayız. Bu kavramlar, zihnin kendi öz yapısında var olan, aklın ışığıyla keşfedilen gerçekliklerdir.

Hegel'e göre akıl ve gerçeklik birbirinden kopuk iki ayrı alan değildir. 'Ussal olan gerçektir, gerçek olan ussaldır' ifadesi, evrenin rasyonel bir yapıda olduğunu ve aklın yasalarının aynı zamanda varlığın yasaları olduğunu belirtir. Bu nedenle, gerçekliği anlamak için dış dünyada deney yapmaya veya gözleme boğulmaya gerek yoktur; saf düşünce ve diyalektik analiz, varlığın özünü kavramak için yeterlidir.

Filozof A: Bilgi, doğuştan gelen akıl ilkeleriyle temellendirilir. Deneyimler yanıltıcı olabilir; kesin bilgiye ulaşmak için matematiğin kesinliğine benzer bir akıl yürütme süreci gereklidir. Filozof B: Zihin, başlangıçta boş bir levhadır. Bilginin tek kaynağı dış dünyadan gelen duyusal veriler ve sonradan edinilen deneyimlerdir. Duyular olmaksızın zihin hiçbir şey üretemez.

Bir nesnenin özelliklerini, onunla kurduğumuz etkileşimler sonucunda öğreniriz. Örneğin, bir metalin iletken olduğunu, onu ısıtarak veya elektriğe maruz bırakarak gözlemleriz. Bu bilgi, zihnimizde önceden var olan bir şema değil, doğrudan dış dünyadaki deneyimlerimizin bir ürünüdür. Zihin, bu verileri işleyen bir mekanizmadır ancak ham maddeyi her zaman dışarıdan alır.

Bir eylemin ahlaki değeri, onun sonucuna veya getirdiği faydaya değil, eylemin altında yatan niyete bağlıdır. Eğer bir kişi, bir çıkar beklentisiyle veya korkudan dolayı değil, sadece 'ödev olduğu için' o eylemi gerçekleştiriyorsa, o eylem ahlakidir. Ahlak yasası, kişisel arzulara veya koşullara bağlı olmayan, herkes için geçerli olan koşulsuz bir buyruktur.

18. yüzyıl, Avrupa'da düşünsel bir devrimin yaşandığı, otoritenin sorgulandığı bir dönemdir. Geleneksel dogmaların yerini akıl ve bilim almıştır. İnsanlar, 'kendi aklını kullanma cesareti' göstererek dünyayı açıklamaya çalışmışlardır. Bu süreçte bilimsel yöntem, bilginin tek güvenilir kaynağı olarak kabul edilmiştir.

Tüm inançlarımı ve bilgilerimi baştan aşağı gözden geçirmeli, kesin olmayan her şeyi ayıklamalıyım. Duyularım beni yanıltıyor olabilir, rüya görüyor olabilirim. Tanrı'nın varlığına dair bile şüphe edebilirim. Ancak şüphe ettiğim gerçeğinden şüphe edemem. Şüphe etmek bir düşünme eylemidir. Düşünüyorsam, düşünen bir ben varım demektir. Bu, sarsılmaz bir temeldir.

Ahlaki eylemin ölçütü, o eylemin sağladığı faydadır. Bir eylem, toplumdaki en çok sayıda insanın mutluluğunu artırıyorsa iyidir; acısını artırıyorsa kötüdür. Bireysel hazlar, toplumsal toplam fayda içerisinde değerlendirilmelidir. En büyük mutluluğu, en çok kişiye sunan eylem, en doğru eylemdir.