YKS Felsefe: 17. Yüzyıl Felsefesi & Kartezyen Felsefe (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Modern felsefenin kurucusu sayılan düşünür, bilginin inşasında duyusal verilerin değişkenliğini reddederek, zihnin kendi içsel işleyişine odaklanır. Ona göre, fiziksel evrenin karmaşası ancak geometrik bir kesinlikle çözümlenebilir. Bilimsel bir önermenin değeri, onun gözlemle desteklenmesinden ziyade, mantıksal tutarlılığı ve matematiksel bir zorunluluğu barındırmasıyla ölçülür.

Spinoza'ya göre insan, kendi varlığını sürdürme ve güçlendirme çabası (conatus) içinde olan bir varlıktır. Erdem, bu çabanın akıl rehberliğinde yönetilmesidir. Tutkular (heyecanlar, kontrolsüz duygular), insanı dışsal nedenlerin etkisine açık hale getirerek edilginleştirir. Akıl ise insanı bu edilginlikten kurtarıp kendi eylemlerinin nedeni haline getirir. Özgürlük, zorunluluğun akılla kavranmasıdır.

Skolastik dönemde, evrenin işleyişi kutsal metinlerin ve otoritelerin sunduğu çerçeveyle açıklanır; akıl, bu inanç sistemini temellendirmek için bir araçtır. Aydınlanma döneminde ise, evrenin işleyişi, insan aklının kendi başına çözebileceği, deney ve gözlemle doğrulanabilir bir mekanizma olarak görülür. Artık hakikat, otoriteye başvurularak değil, bireysel aklın sorgulama süreciyle inşa edilir.

Orta Çağ'da insan, ilahi bir planın parçası olarak tanımlanır ve dünyevi yaşamı, öteki dünyaya hazırlık süreci olarak görürdü. Rönesans ile birlikte bu bakış açısı değişmeye başlamıştır. İnsan artık evrenin merkezinde, kendi kaderini belirleyebilen, akıl ve irade sahibi bir özne olarak konumlandırılır. Doğaya ve dünyaya yönelik merak, ilahi bir zorunluluktan ziyade, insanın potansiyelini gerçekleştirme arzusuna dönüşmüştür.

17. yüzyıl bilimsel devrimi, doğanın matematiksel bir dille yazılabileceğini ve deneylerle anlaşılabileceğini savunmuştur. Bu yeni anlayış, Orta Çağ'ın otoriteye dayalı bilgi sistemini bir kenara bırakarak, doğayı 'okunması gereken bir kitap' gibi ele almıştır. Artık bir olgunun doğruluğu, antik otoritelerin görüşlerine uygunluğuna değil, tekrarlanabilir gözlemlere ve hesaplanabilir sonuçlara dayandırılmaktadır.

Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için her türlü bilgiyi süzgeçten geçiren metodik bir şüphe uygular. Duyular yanıltıcıdır, rüyalar gerçeği taklit eder, matematiksel çıkarımlar bile bazen hatalı olabilir. Ancak, şüphe etme eyleminin kendisi bir düşünme faaliyetidir. Şüphe eden bir 'ben'in varlığı, şüphe edilemeyecek tek gerçektir. Bu temel üzerinde, tüm diğer bilgilerin doğruluğu inşa edilir.

Francis Bacon, bilginin gücüne inanarak, zihni yanıltan önyargılardan (idoller) kurtulmayı savunur. Ona göre bilim, otoriteye dayanmak yerine, doğanın doğrudan gözlemlenmesi ve deneylerle test edilmesiyle ilerler. Zihin, boş bir levha gibi değil, ancak önyargılardan arındırıldığında hakikati yansıtabilir. Tümevarım yöntemi, tekil gözlemlerden genel yasalara ulaşmanın tek yoludur.

Descartes, felsefeyi kesin bir temel üzerine oturtmak ister. Ona göre, duyularımız bizi sürekli aldatır; uzaktaki bir nesne küçük görünürken yakındayken büyüktür. Bu nedenle, kesin bilgi duyulardan gelemez. Kesin ve değişmez bilgi, ancak zihnin kendi içsel yetisi olan akıl ile, matematiksel bir kesinlikte ve apaçık bir şekilde kavranabilir. Düşünme eylemi, bu kesinliğin başlangıç noktasıdır.