YKS-AYT Felsefe: 18. Yüzyıl Felsefesi & Aydınlanma Düşüncesi (10 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Bir 18. yüzyıl düşünürü, kaleme aldığı eserlerin temel amacını; insanlığın ortak hafızasını sistematik bir düzene sokarak, bireyin özgürleşmesi için gerekli olan rasyonel araçları gelecek kuşaklara bir miras olarak bırakmak şeklinde tanımlar. Ona göre, cehaletle örülü karanlık bir geçmişin prangalarından kurtulmanın tek yolu, bilginin demokratikleşmesi ve her bireyin kendi aklını kullanma cesareti göstermesidir.

I. Eylem, mümkün olduğunca çok sayıda insanın acısını azaltıp haz almasını sağlamalıdır; bu hesaplanabilir bir toplumsal matematiktir. II. Eylemin değeri, sadece niceliksel hazla değil, niteliksel olarak da 'yüksek' olanın tercih edilmesiyle belirlenir; bireysel fayda toplumsal faydayla çelişmemelidir.

Kant'a göre, saf akıl dış dünyadan bağımsız olarak boş bir levha değildir ancak dış dünyadan gelen ham veriler de tek başına bilgi üretmek için yeterli değildir. Bilgi, dış dünyadan gelen duyusal verilerin, zihnin doğuştan sahip olduğu kategoriler (zaman, mekan, neden-sonuç vb.) ile işlenmesi sonucu ortaya çıkan bir yapıdır. Bu süreçte akıl ve deney birbirini tamamlayan iki zorunlu unsurdur.

Gerçek bir filozof, içinde yaşadığı toplumun genel kabul görmüş doğrularına, alışkanlıklarına ve dogmalarına bir ayna tutar. O, kitlelerin sürüklediği akıntıya kapılmak yerine, kıyıdan olup biteni eleştirel bir gözle izleyen kişidir. Felsefe yapmak, kurulu düzenin sunduğu hazır cevapları kabul etmek değil, aksine bu cevapların altındaki varsayımları sorgulamak ve 'neden' sorusunu cesaretle sormaktır.

Kant felsefesinde, bir eylemin ahlaki değeri, o eylemin sonucunda elde edilen faydaya, kişisel çıkar beklentisine veya duygusal bir eğilime dayanıp dayanmadığına bakılarak belirlenir. Eğer bir eylem, sadece bir amaca ulaşmak için bir araç olarak yapılıyorsa (koşullu buyruk), o eylem ahlaki değildir. Ancak eylem, hiçbir çıkar gözetmeksizin, sırf 'ödev' olduğu için yapılıyorsa (koşulsuz buyruk), o eylem ahlakidir.

Nietzsche'ye göre, geleneksel ahlak sistemleri, bireyin yaşam enerjisini kısıtlayan, onu 'sürü' psikolojisine hapseden yapay kurgulardır. Ahlak, evrensel bir doğru değil, belirli bir dönemin veya grubun yaşamı kontrol etme aracıdır. Bu nedenle birey, kendisine dayatılan bu 'ahlak' yargılarını reddederek kendi değerlerini yaratmalı, üstinsan (Übermensch) olma yolunda kendi yaşam tarzını belirlemelidir.

Hegel'e göre varlık, madde veya bireysel akıl değildir; her şeyi kapsayan, kendini sürekli açan ve tarihsel süreç içinde gelişen evrensel bir akıldır. O, buna 'Geist' (Tin) der. Doğa, kültür, sanat ve tarih, bu tinin kendi kendini bilme ve gerçekleştirme sürecinin farklı aşamalarıdır. Dolayısıyla gerçek olan, bu tinsellikten bağımsız değildir; her şey bu evrensel akılın (Geist) bir parçasıdır.

Hume'a göre, bir olayın diğerini meydana getirdiğini (nedensellik) doğrudan gözlemleyemeyiz. Gözlemlediğimiz şey, sadece bir olayın diğerini takip etmesidir. Ancak bu iki olayı sürekli art arda gördüğümüzde, zihnimizde bu olayların birbirine bağlı olduğu yönünde bir beklenti oluşur. Nedensellik, doğanın bir özelliği değil, zihnimizin bu sürekli tekrara dayalı bir alışkanlığıdır.

Locke'a göre zihin, başlangıçta üzerine hiçbir şey yazılmamış beyaz bir kağıt (tabula rasa) gibidir. Bilgi, bu kağıdın dış dünyadan gelen duyusal verilerle dolmasıyla oluşur. Dış dünyadan gelen renk, koku, ses gibi veriler, zihinde işlenerek bilgiye dönüşür. Dolayısıyla, deneyimden geçmeyen hiçbir bilgi zihinde var olamaz.

Comte'a göre, insan zihni olgunluk döneminde (pozitif evre) sadece gözlemlenebilir ve deneylenebilir olgularla ilgilenmelidir. Metafiziksel veya teolojik açıklamalar, bilimin alanına girmez ve reddedilmelidir. Bilimin amacı, olgular arasındaki değişmez yasaları keşfetmektir. Bu nedenle, gözlem ve deney dışında kalan her türlü spekülasyon, bilginin dışındadır.