TYT Felsefe: 20. Yüzyıl Felsefesi & Postmodernizm ve Bilgi Anlayışı (9 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Geleneksel epistemolojik modeller bilginin nesnelliğine, evrenselliğine ve değişmez hakikatlere dayandığını ileri sürer. Buna karşılık çağdaş postmodern yaklaşım, bilginin üretildiği tarihsel, kültürel ve dilsel şartlardan bağımsız olamayacağını savunur. Hiçbir açıklama modeli mutlak ya da nihai bir kesinlik taşımaz; her iddia içinde doğduğu bağlamın ürünüdür. Dolayısıyla evrene dair ortaya konan kuramlar mutlak doğruluktan ziyade durumsal geçerlilik taşır.

Viyana Çevresi düşünürlerine göre felsefe, metafizik sistemler kuran ve aşkın dünyaları açıklayan bir disiplin olmaktan çıkarılmalıdır. Felsefenin yegâne meşru işlevi, bilimin kullandığı önermeleri mantıksal açıdan açıklığa kavuşturmak, dildeki anlamsız ifadeleri ayıklamak ve olgusal karşılığı olan kuramların yapıtaşlarını aydınlatmaktır. Deney ve gözlemle doğrulanamayan hiçbir kurgu felsefenin meşru konusu kabul edilemez.

Sartre'a göre insan, önceden belirlenmiş sabit bir tabiat veya öz ile dünyaya gelmez. O, önce var olur; ardından aldığı kararlar, yaptığı eylemler ve yüklendiği sorumluluklarla kendi özünü bizzat inşa eder. Kişinin geleceğini belirleyen aşkın bir kader ya da toplumsal zorunluluk değil, bizzat kendi iradi seçimleridir. İnsan özgürlüğe mahkûmdur ve ne ise o olmayı kendisi seçer.

Bergson felsefesinde ahlak iki farklı kaynakta temellenir. İlki, bireyi ait olduğu klan ya da toplumun törelerine ve yasalarına sımsıkı bağlayan, uyulmadığında dışlama ve yaptırım uygulayan geleneksel ve statik yapıdır. Bu sistemde kurallar ezbere uygulanır, kalıplaşmıştır ve sınırları bellidir. İkincisi ise hiçbir sınır tanımayan, tüm insanlığı içine alan, yaratıcı, dinamik ve ruhu özgürleştiren bir sevgiden doğar.

Thomas Kuhn'a göre bilim, birbiri ardına tuğlalar eklenerek yükselen kesintisiz ve doğrusal bir birikim süreci değildir. Bilim tarihi; belirli bir dönemin bilim insanları topluluğunun benimsediği ortak inanç ve yöntemler bütünü olan paradigmaların hâkimiyeti ve ardından yaşanan bunalımlar sonucu gerçekleşen devrimsel kopuşlarla doludur. Eski paradigma yıkıldığında, yerini dünyaya bütünüyle farklı bakan yeni bir paradigma alır.

Bergson, varlığı 'madde' ve 'yaşam (süre)' olarak iki temel alana ayırır. Ona göre akıl; donmuş, durağan ve parçalara ayrılabilir olan katı maddeyi kavramada son derece başarılıdır ve pratik hayatı düzenleyen bilimin aracıdır. Ancak yaşam, sürekli bir oluş ve dinamik bir akıştır; parçalanamaz ve dondurulamaz. Akıl bu akışı dondurup analiz etmeye kalktığında hayatın canlı dokusunu yok eder.

Varoluşçu felsefeye göre iyi ya da kötü gibi değerler gökyüzünde hazır bekleyen ezeli ve ebedi hakikatler değildir. Birey, seçimleri ve eylemleriyle değerleri sıfırdan kendisi yaratır. Hiçbir dış kural, gelenek, din veya otorite bireyin seçimlerine önceden sınır çizemez; kişi sınırsız bir özgürlüğün getirdiği tam bir sorumluluk içindedir.

Husserl'e göre nesnelerin gündelik algıda bize görünen duyusal özellikleri (renk, biçim, ağırlık vb.) ya da onlar hakkındaki ön kabullerimiz, nesnenin gerçek varlığını perdeleyen rastlantısal unsurlardır. İnsan bilinci, bu geçici nitelikleri ve peşin hükümleri ayıklayıp 'paranteze aldığında', nesneyi o nesne yapan saf 'öz'e (fenomene) doğrudan sezgisel bir yönelimle ulaşır.

Bergson'a göre gerçeklik, bir sinema filminin kareleri gibi durağan fotoğrafların ardışık dizilmesi değildir; kesintisiz, bölünemez ve süregiden bir akıştır (süre). Ancak insan aklı doğası gereği geometrik ve analizcidir; hareket halindeki akışı durağan kesitlere bölerek, anları dondurarak anlamaya çalışır. Akıl, akışın yalnızca dışsal ve uzamsal bir fotoğrafını çekebilir.