AYT Felsefe: 19. Yüzyıl Felsefesi & Marx ve Engels'in Materyalizmi (9 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Feuerbach'ın materyalist etkisinden yola çıkan Marx ve Engels, Hegel'in 'Tin' (Geist) merkezli diyalektiğini bir 'baş aşağı durma' hali olarak nitelendirir. Onlara göre tarihsel süreç, düşünsel bir evrim değil, maddi koşulların ve üretim biçimlerinin yarattığı çatışmaların bir sonucudur. Bu bağlamda, nicel değişimlerin bir noktada nitel bir kırılmaya dönüştüğü tarihsel bir akıştan söz ederler.

Viyana Çevresi düşünürleri, bir önermenin anlamlı olabilmesi için ya analitik (mantıksal zorunluluk) ya da empirik (gözlemle doğrulanabilir) olması gerektiğini savunmuşlardır. Bu çerçevede, deney ve gözlem alanına girmeyen, doğrulanamayan her türlü ifadeyi 'anlamsız' veya 'sözde problem' olarak nitelendirmişlerdir.

20. yüzyılın bu felsefi akımı, insanın dünyaya fırlatılmış olduğunu, ancak bu durumun bir kader olmadığını savunur. İnsan, önceden belirlenmiş bir özle doğmaz; kendi özünü, yaptığı seçimlerle ve eylemleriyle bizzat kendisi inşa eder. Bu durum, bireye ağır bir sorumluluk yükler çünkü insan, kendi eylemleriyle sadece kendini değil, tüm insanlığı tanımlar.

Hilmi Ziya Ülken'e göre varlık alanı, sınırlı olan insan ile sınırsız olan mutlak varlık arasında bir köprü kurma çabasıdır. İnsan, kendi sonluluğunun bilincinde olarak sonsuz olanı kavrayamaz ancak ona doğru yönelme (sezgi ve akıl) imkanına sahiptir. Ahlaki sorumluluk da bu yönelişin bir parçasıdır.

Auguste Comte ile sistemleşen pozitivizm, bilimi tek geçerli bilgi kaynağı olarak görür. Bu anlayışa göre bilim, doğadaki olguları gözlemleyip aralarındaki değişmez yasaları bulmayı amaçlar. Bilimsel bilgi, kişisel yargılardan arınmış, nesnel ve evrenseldir. Bu nedenle bilim, toplumsal ve kültürel değerlerden bağımsız, saf bir etkinliktir.

Marx, insanların toplumsal varlıklarının onların bilinçlerini belirlediğini savunur. Yani, insanın nasıl düşündüğü, hangi sınıfa ait olduğu ve içinde bulunduğu üretim ilişkileriyle doğrudan bağlantılıdır. Egemen üretim biçimi, toplumun genel düşünce yapısını, hukukunu ve sanatını şekillendirir.

Nermi Uygur, felsefenin ithal bir ürün gibi başka kültürlerden taşınamayacağını savunur. Ona göre felsefe, yaşanılan toplumun kültürel dokusuyla, diliyle ve sorunlarıyla iç içe olmalıdır. 'Taşınma felsefeyle düşünme değirmeni dönmez' diyerek, başkalarının felsefesini ezberlemek yerine, kendi kültürel bağlamımızdan yola çıkarak felsefe üretmenin önemini vurgular.

20. yüzyıl, iki dünya savaşı, ekonomik buhranlar ve teknolojik yıkımların yaşandığı bir çağdır. Bu dönemde filozoflar, insanın içine düştüğü yabancılaşma, umutsuzluk ve anlamsızlık duygularını felsefelerinin merkezine almışlardır. Geleneksel metafizik soruların yerini, 'insan nedir?', 'özgürlük nedir?' ve 'bunalım nasıl aşılır?' gibi varoluşsal sorular almıştır.

Bertrand Russell'a göre bilim, sadece olguları toplamak değil, bu olgular arasındaki yasaları keşfetmektir. Bilim, gözleme ve bu gözlemlerden çıkarılan rasyonel (akılcı) çıkarımlara dayanır. Russell, bu yöntemi kullanmayan, sadece soyut ve hayali çıkarımlarda bulunan diğer bilgi biçimlerini (metafizik, mistisizm) bilimsel kabul etmez.