TYT Türkçe: Paragrafta Anlam & Yardımcı Düşünceler ve Yargı Çıkarımı (8 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Gündelik yaşamda asistan konumundan karar verici pozisyonlara yükselen otonom algoritmaların insan ahlakına ait değerleri nasıl temsil edeceği tartışılmaktadır. Yapılan bir toplumsal algı çalışmasında, tıbbi teşhis koyan bir yapay zekânın hastanın moralini yüksek tutmak amacıyla risk oranını düşük göstermesi çoğunluk tarafından hoşgörüyle karşılanırken kendi yetersizliğini gizlemek için verileri çarpıtması kabul edilemez bulunmuştur. Araştırmada deneklerin, algoritmanın bu tür olumsuz manevralarında faturayı sistemin kendisine değil, onu kodlayan yazılımcılara ve tasarımcı kurumlara kestiği saptanmıştır.

Çağdaş yaşam, bireye sürekli 'iletişimde kal, ağlara bağlan' çağrısında bulunuyor. Kalabalıklaşmanın ve her an erişilebilir olmanın yalnızlığımıza kesin çare olacağı vaat ediliyor. Oysa elimizden düşürmediğimiz akıllı ekranlar, bizi dış dünyaya açmaktan çok kendi yankı odamıza hapseden birer yalıtım hücresine dönüşüyor. Ekran başında toplanan milyonların oluşturduğu bu sanal kalabalık, sahici bağları onarıyor mu yoksa yalnızlığın boyutunu derinleştiriyor mu? Esas yüzleşmemiz gereken mesele tam da budur.

Modern epistemolojinin kurucu zihniyeti, dış dünyadan bütünüyle bağımsızlaşmış bir bilinç tasarımıyla şekillenir. Burada düşünen benlik; toplumsal çevreden, geleneksel bağlardan ve öteki bilinçlerin tesirinden yalıtılmış, kendi bilişsel yetileriyle nesneyi kavramaya ve onu anlamlandırmaya yönelmiş özerk bir merkezdir. Bu özne, nesneden aldığı duyumları kendi zihinsel süzgecinden geçirerek bilgi inşa ederken varoluşsal meşruiyetini başka hiçbir dış otoriteye dayandırmaz; yalnızca kendi düşünme edimini bilincin nihai ve yeterli kanıtı sayar.

Yıllarım kütüphanelerin tozlu ama huzurlu koridorlarında, sayfaların kendine has kokusunu içime çekerek geçti. Bir kitabın sırtının çatlamaması, cildinin zedelenmemesi için el üstünde tutardım onu. Sayfa kenarlarının kıvrılmasına, satırların hoyratça çizilmesine asla gönlüm razı olmazdı. Yolculuklarda yanıma aldığım tek bir cildi bile incitmemek adına özenle sarıp sarmalardım. Benim için sayfalar arasında kaybolmak, nefes almak kadar yaşamsal bir gereksinimdir.

Kültür kuramcısı Clifford Geertz, antropolojinin görevinin toplumları 'ilkel' ve 'gelişmiş' diye ikiye ayıran sömürgeci kategorilerle açıklanamayacağını savunur. Ona göre ritüeller, büyüsel inanışlar veya gündelik simgeler; toplumların dünyayı anlamlandırma çabasının rasyonel ağlarıdır. Bir araştırmacı kendi kültürel kodlarını üstün ve nesnel kabul edip diğer toplulukları 'akıl dışı' ilan eden hiyerarşik bakış açısını terk etmelidir. Çünkü insan, bizzat kendisinin ördüğü anlam ağlarında yaşayan bir varlıktır ve antropoloji bu ağları bireysel hevesler üzerinden değil, toplumsal örgütlenmenin bütüncül yapısı üzerinden okumalıdır.

Sanatın ana damarı insandır, hayattır; edebiyat insan ruhunun derinliklerini ve evreni tüm zenginliğiyle keşfetmeye odaklanır. Eleştirinin rotası ise doğrudan ortaya konmuş yapıttır; onun gayesi eseri aydınlatmak, estetik değerini ortaya koyup değerlendirmektir. Edebiyatçı doğrudan ve aracısız bir yaratım sürecini yönetirken eleştirmen ancak var olan yapıt üzerinden ikincil bir üretim gerçekleştirir. Yargılanacak, çözümlenecek bir metin yoksa eleştirinin varlığından söz edilemez.

İçinde bulunduğumuz görsel kültür egemenliğinde neyin kalıcı, neyin geçici bir heves olduğunu ayırt etmek giderek güçleşiyor. Teknoloji ile eğlence sektörünün sunduğu baş döndürücü yenilikleri takip ettikçe bireyin tatmin eşiği yükseliyor, beklentileri sınır tanımaz hâle geliyor. Bir deneyimi henüz tam olarak içselleştirmeden bir sonrakine atılıyoruz. Bu hızlı devinim kimi sektörleri ihya ederken köklü alanları eritiyor. Geleneksel tiyatro ve salon sineması bu erimenin en somut kurbanları arasında. Dijital platformların konforu ve dev prodüksiyonların cazibesi karşısında, sıra dışı bir görsel şölen vadedilmedikçe salona adım atmak bile insanlara külfet geliyor.

Çağdaşlık, genel kabul gören tanımıyla bireyin soluduğu tarihsel döneme ve kendi çağına tanıklık etmesidir. Ne var ki bu, sınırları son derece esnek ve genel bir çerçevedir. Çünkü kişinin dünyaya kapalı bir taşra kasabasından çağına tanıklık etmesiyle; Londra, Tokyo ya da Berlin gibi küresel merkezlerin dinamizminden tanıklık etmesi bambaşka anlamlar taşır. Çağdaş olmanın herkesçe üzerinde uzlaşılmış nesnel bir ölçütü bulunmadığına göre sanat evreninde her üretici, ortaya koyduğu ürünün kendi çağını yansıttığını ve bu bağlamda çağdaş olduğunu iddia edebilir.