TYT Türkçe: Deneme 2 (20 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

I. 1990'lı yıllardan önce, derin denizlerdeki ekosistemin güneş ışığı olmadan da var olabileceği bilim dünyasında pek kabul görmüyordu. II. Ancak 1990 yılında Dr. Robert Ballard ve ekibi, okyanus tabanındaki hidrotermal bacalarda yaşayan canlı topluluklarını keşfedince bu genel kanı sarsıldı.

(I) Zihnimizdeki karmaşık düşünceleri yazıya dökerken onları basitleştirir, belirli bir sıraya koyarız. (II) Peki, bu zihinsel düzenleme sürecini tamamladıktan sonra her şeyin bittiğini söyleyebilir miyiz? (III) Yani "İşte, konu tam olarak budur" diyerek yazdıklarımızın yeterli olduğunu düşünebilir miyiz? (IV) Yazdıklarımızın ötesinde, ifade etmek isteyip de kelimelere dökemediğimiz, eksik kalan pek çok şey vardır içimizde. (V) Hatta biraz geri çekilip yazdıklarımıza dışarıdan baktığımızda, bu metnin aslında söylemek istediklerimizin çok küçük bir bölümünü oluşturduğunu fark ederiz.

Antalya'ya Toroslar üzerinden inerken o virajlı yolların hiç bitmeyeceğini sanırsınız. Oysa tepeler aşıldıkça bir anda karşınızda parıldayan deniz, eşsiz bir manzara sunar size. İlk bakışta bile bu güzelliklerle büyülenip daha şehir merkezine girmeden araçtan inip soluğu kumsalda alabilirsiniz. Sizi çeken, bu güzellikleri yakından görme arzusudur. Güneşin ve denizin kucaklaştığı kıyılarda dolaşır, kendinizi bir düş ülkesine girmiş gibi hissedersiniz. Burada geçirdiğiniz her an, ruhunuzda baharların açtığını, burada sonsuza dek kalma isteğiyle dolup taştığınızı duyumsarsınız.

Bir ressamın eserlerini oluştururken, içinde yaşadığı çağdan ve o çağın estetik anlayışından etkilenmemesi imkansızdır. (I) Görsel kültürün önemli bir parçası olan çizgi, renk, kompozisyon ile başlayan sanatsal aktarım, modern sanatın temellerinin atılmasını sağlayarak bazı sanatçıların tuvallerinde kendine önemli bir yer bulur. (II) Ahmet Bey, eserlerinde geleneksel ve modern sanat öğelerine sıklıkla yer veren bir ressam - akademisyendir. (III) Ahmet Bey, toplumun estetik algısını geliştiren, daha çok sanatsal sorunları ele alan ve çözüm üretmeye çalışan teorik yazılar yazmıştır. (IV) Yazarın özellikle sanat eserinin izleyici ile ilişkisi, renklerin dili ve kullanım düzeyleri, toplumsal yapıyla bağları gibi sorunları ele alan eserleri bulunmaktadır. (V) Bu eserlerinin birçoğunda da satır aralarında okuru hem renklerin güzelliği hem de sanatın estetik diliyle tanıştırmaktadır.

I. Zeytinyağı, zeytin ağacının meyvesinden elde edilen, tarih öncesi çağlardan beri Akdeniz mutfağının temelini oluşturan, sağlıklı ve besleyici bir yağdır. Zeytin ağaçları, yüzlerce yıl yaşayabilen, dayanıklı ve verimli ağaçlardır. II. Ebru sanatında en önemli unsur sudur. Su, kitre ile yoğunlaştırılarak boyaların yüzeyde kalması sağlanır. Boya, fırça ile suyun üzerine serpiştirilir. Yani her desen için suyun yüzeyi hazırlanmalıdır. Başka sanat dallarında farklı zeminler kullanılabilir. III. Son zamanlarda sinema eleştirmenleri arasında, gişe filmlerinin kalitesizliği üzerine dönen bir tartışma var. Anlaşılan, kimsenin bu filmleri derinlemesine analiz etme gereksinimi yok, herkes izlediği popüler yapımların dedikodusunu yapmakla yetiniyor sadece. IV. Kullanıcıların sanal gerçeklik gözlükleri ile üç boyutlu bir dünyada oyun oynayabilmelerini sağlayan sistemler, 'metaverse' olarak bilinmektedir. Bu ortamlar yüksek hızlı internet bağlantısı gerektirmekte olup dünyanın her yerinden erişilebilmektedir. V. Dijital dergilerin çoğu, günümüzde internet üzerinden abonelikle okunmaktadır. Bu nedenle, okuma işlemi çoğunlukla dijital platformlar üzerinden yapılmaktadır. Okuma işlemi, derginin ilgili sayfasına girilmesi ve içeriğin ekrana yansıtılması ile gerçekleşir.

I. yapay zeka teknolojileri, modern tıp uygulamalarında II. bir yandan hastalıkların teşhisini hızlandırırken III. diğer yandan doktorların karar verme süreçlerinde IV. bir yandan da teşhis hatalarını minimize ederek V. büyük bir devrim yaratıyor.

Mimarlar, tasarımlarını yaparken çevresel faktörleri göz önünde bulundurmak zorundadır. Onlar, bizim fark etmediğimiz bir ışık açısını, rüzgarın yönünü, toprağın dokusunu analiz eder ve yapıyı buna göre şekillendirir. Eğer mimar olmasaydık, şehirlerin estetikten yoksun beton yığınlarına dönüşmesi kaçınılmazdı. ---- Bir binanın penceresinden süzülen ışığın duvarda oluşturduğu gölge, sokağın dokusuyla uyumlu bir cephe, insanların içinde huzur bulduğu bir iç mekan... Bunların tümü hem işlevsel gerekliliklerle hem de sanatın estetik dokunuşlarıyla mimariyi bir yaşam biçimine dönüştüren unsurlardır.

---- Teknolojinin bütün hayatımızı kolaylaştıran bir araç olarak, günlük rutinlerimizi bir yerden alıp başka bir boyuta taşıyacak derecede etkili iken dijital sanatın konusu olamaması veya yeterince işlenmemesi, bunun çok yalın bir nedeni var: Dünyada dijitalleşmeye karşı olan önyargıların varlığı. Bir yıl boyunca üretilen binlerce eserin taşıdığı sanatsal ya da toplumsal kaygılar arasında, teknolojinin insan hayatına nasıl dokunduğuyla ilgili konular silinip gitti. Her yıl üretilen eser sayısının milyonları aşmaya başladığı son yıllardaysa, dijital sanat denilecek türde daha çok sayıda çalışma yapılmaya başlandı.

Bir metin üzerinde değişiklik yapmak artık çok kolay. Bunu sıradan bir kullanıcı bile başarabiliyor ve çok etkileyici sonuçlar elde edebiliyor. Özellikle yapay zeka destekli yazılımlardan yararlanarak ---- Çünkü metindeki bir ifadeyi değiştirdiğinizde, cümlenin bütün anlamı ve bağlamı da bundan etkileniyor.

Müziğin yegane malzemesi sestir. Başka bir ifadeyle, müzik, sese dayalı bir sanattır ve her müzikal eser, notalardan ve ritimlerden oluşur. Ressam, nasıl boya, fırça, tuval; mimar, taş, demir, çimento, kireç, kum, tahta vb.; yazar, kelimeler; heykeltıraş, tunç, mermer, kil, seramik vb. malzemeden faydalanarak tablosunu, köşkü, romanı ve heykelini yapıyorsa müzisyen de sesi kullanarak müzik eserini meydana getirir. Ancak sesin sanatsal değer kazanabilmesi, yani sanata dönüşebilmesi, onun doğal, sıradan bir ses olmaktan çıkartılıp sanatçının kulağı, zihni ve gönlünün yaratıcı yetenek ve değerleriyle bir estetik objesine dönüştürülebilmesi ile mümkündür.

İnsan binlerce yıldan beri ne zaman huzur, dinginlik ve sessizlik içinde kalmışsa sanatı da aynı kıyıya çekilmiştir. Ne zaman acıların ve kaosların içinde kalmışsa oradan çıkmak için verdiği savaşım, bilmediği alanlara açılmasını, dolayısıyla sanatını da zenginleştirmeyi gerektirmiştir. Sanatın yaşadığı binlerce yıl boyunca izlediği çizgiye yukarıdan baktığımızda nerede derinlik varsa orada hayatın sanata kazandırdığı derinliğin de çoğaldığını görebiliriz. Sanata sahip olmak, yüzmeyi öğrenmek gibi değildir; sanat iyi işlenmezse zamanla yoksullaşır. Yazmaya ara veren yazarın yazıya dönerken zorlandığı gibi. Sanat var elbette, sanatın unutulmamasını sağlayan ama sanat yerinde durur, geliştirilmezse kendiliğinden değişen hayatın ve toplumun gereksinimlerini karşılamakta güçlük çekmeye başlar.

I. Yabani meyveler, tarih öncesi dönemlerden beri insan beslenmesinde önemli bir yere sahiptir. II. Bugün de pek çok geleneksel yemeğin malzemesi arasında bu meyveler vardır. III. Ne var ki bu tür meyveler kısa ömürlüdür, uzak yerlere taşındığında çabucak bozulup kullanılamaz duruma gelir. IV. Ama bu konuda deneyimli bir çiftçi, büyük kentlerin pazar yerlerinde bu meyvelerin bir bölümünü görüp tanıyabilir. V. Bu yüzden, büyük kentlerde oturanlar, doğanın bu görkemli hazinesinin önemli bir bölümünü süpermarketlerde bulamazlar.

Yazar, tüm eserlerinde bir gerçeği sorgulamakta ve insanların dogmalar üzerinde ısrarla durmaktadır. O, eleştirel düşüncenin toplumda yerleşmemiş olmasına ve insanın kendisine sunulan her şeyi körü körüne kabullenmesine tahammül edemez. O, deneme, eleştiri, inceleme türlerinde yazdığı eserlerle her defasında egemen değerleri sorgulamaktadır. Yazar, deve kuşu misali başını kuma sokan halkı, gerçekleri görmeye çağırır.

Sanatçı, eserlerini anlamak isteyenlere 'Neden doğayı anlamaya çalışmıyorsunuz, yalnızca seviyorsunuz da sanata gelince onu anlamak istiyorsunuz?' diye sormaktan kendini alamamıştır. Büyük usta, bu soruyu sorarken önemli olanın anlaşılmak değil, çizgilerle renklerin uyumu olduğunu vurgulamak ister. Biz de bir eleştirmen olarak bir tablodaki fırça izlerine takılan ziyaretçinin 'Hiçbir şey anlamadım.' demesi yerine 'Duygulanmadım, bir şey hissetmedim.' demesini bekleriz.

İnsanoğlu MÖ 3000 yıllarında tarımsal üretimin başlamasıyla sayma işlemine ihtiyaç duydu. MÖ 2600 yılında ise bu işlemlerde kullanılmak üzere 'hesaplayıcı' adı verilen basit araçlar bulundu. Bu araçlar, hesap makinesinin atası sayılır. Daha sonra bu alanda yapılmış çok sayıda mekanik aygıt, teknolojinin bugünkü haline gelmesine katkı sağlamıştır.

I. Ancak 19. yüzyılın sonlarından itibaren başlayan modernleşme isteği, ister istemez bu aydınları da değişmeye zorlamıştır. II. Bunların büyük bir kısmı devlet mekanizması içinde yer alan bürokrasi, ordu ve eğitim kurumlarında görev almıştır. III. Tanzimat'la, modernleşme resmî devlet politikası hâline getirilince bu aydınların yerini Batı'daki aydınlara az çok benzeyen yeni bir tip aydın almaya başlamıştır. IV. Bunlar ya Avrupa'ya giderek ya da yeni açılan Batı tarzı okullarda kendilerini yetiştirmişlerdir. V. Osmanlı aydınlarının çoğu medrese, enderun gibi eğitim kurumlarının yanı sıra, tekke ve dergâhlarda veya bir gelenek içerisinde usta-çırak ilişkisi çerçevesinde yetişmişlerdir.

I. Anne ve babalar çocuklarının ne giyecekleri, ne yiyecekleri gibi konularda, onlar adına karar verebiliyorlar. II. Günlük yaşamın kargaşası içinde fazla zaman kaybetmemek için böyle bir tutum içine giriyorlar. III. Gelişim açısından önem taşıyan deneyimleri kazanmamış olma, ileriki yaşamında çocuklar için büyük sorunlar doğurabiliyor. IV. Ancak böyle yaparak çocuklarının yanlışlarını görmesini engellemiş oluyorlar. V. Kendi başına halledebileceği bir sorunun çözümünü çocuğunuza bırakmanız ve onu uzaktan izlemeniz bu konuda iyi bir başlangıç olacaktır.

En küçüğünden en büyüğüne her türlü baskı, özü itibarıyla insanın varlığını kısıtlayan, insanı küçük düşüren bir korku unsuru, daha doğrusu korkunun doğrudan kendisidir. Bireysel ya da örgütlü baskı, hiçbir zaman tek yönlü bir korku üretmez. Yalnızca hedeflediği kişiyi ya da kurumu güçsüz düşürmez. Görünenin ötesinde, gerçekte uygulayan açısından da bir korku unsurudur baskı. Belki de daha çok, uygulayan açısından durmadan korku üretir. Bu yüzden iki ağzı keskin bir bıçaktır ve çıktığı yeri de vardığı yeri de aynı çaresizlik içinde bırakır. İnsanın zihinsel ve bedensel varlığını aşağılık bir paranoyanın pençesinde uyuşturur, köreltir.

Hangi amaçla olursa olsun insanların gerçekleştirdiği etkinlikler sonucunda ortaya çıkan, sağlığa veya çevreye zarar verme potansiyeli bulunan sıvı, katı veya sıvı-katı birleşimi olan atıklara 'tehlikeli atık' denilmektedir. Tehlikeli atıklar, uygun biçimde işlenip zararsız hâle getirilmediği veya yok edilmediği sürece, çevre ve insan sağlığı açısından büyük sorunlara neden olabilmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu atıkların ekonomiye kazandırılması için gerekli yasalar, yönetmelikler hazırlanmakta ve büyük yatırımlar yapılmaktadır. Özellikle yerel yönetimler kendi bünyelerinde; bu atıkların toplanması, taşınması, işlenmesi ve geri kazanılması gibi işlemleri yöneten birimler oluşturmaktadır. Böylece, belediyelerin kapılardan 'çöp' diye topladığı bu atıklar, doğru bir şekilde işlenerek hem kazanılmış bir değer olarak ekonomide yer almakta hem de insan ve çevre için tehlike olmaktan çıkmaktadır.

Tehlikeli atıklar, uygun biçimde işlenip zararsız hâle getirilmediği veya yok edilmediği sürece, çevre ve insan sağlığı açısından büyük sorunlara neden olabilmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu atıkların ekonomiye kazandırılması için gerekli yasalar, yönetmelikler hazırlanmakta ve büyük yatırımlar yapılmaktadır. Özellikle yerel yönetimler kendi bünyelerinde; bu atıkların toplanması, taşınması, işlenmesi ve geri kazanılması gibi işlemleri yöneten birimler oluşturmaktadır.