Türk edebiyatının ilk dönemi olan sözlü edebiyat devresi, kendine has kültürel ve coğrafi koşulların ürünüdür. Bu dönemde dinî ve millî törenler edebî üretimin merkezinde yer almıştır.
C
Sığır, yuğ ve şölen adı verilen törenlerde söylenen şiirler arasında aşk ve tabiat sevgisinin işlendiği ürünler de bulunmaktadır.
B
Şiirler oluşturulurken "kam" ya da "baksı" adı verilen ozanlar tarafından "kopuz" eşliğinde çalınıp söylenmiştir.
D
Dönemin nazım şekli genellikle dörtlük olup, ölçü olarak ulusal ölçümüz olan hece ölçüsü tercih edilmiştir.
E
Yaratılış Destanı dışındaki tüm ürünler anonim bir karakter taşıyarak kuşaktan kuşaktan aktarılmıştır.
A
Ürünlerin büyük bir kısmının yazılı kültür ortamına aktarılamadan unutulduğu, günümüze çok azının ulaştığı bilinmektedir.
✓ Doğru Cevap: E
ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi
İslamiyet öncesi sözlü edebiyat dönemi ürünleri tamamen anonim değildir; bazı destanlar (Yaratılış Destanı gibi) veya sonradan derlenen bazı metinler belirli adlarla anılsa da, sözlü dönemdeki sav, sagu, koşuk ve destanların bir kısmı sonradan Kaşgarlı Mahmud veya Yusuf Has Hacib gibi yazarlar tarafından derlenmiştir. Ancak E seçeneğinde Yaratılış Destanı dışındakilerin anonim olduğu iddiası ve sözlü dönemin genel yapısındaki bazı istisnalar (Sagu ve Koşukların da belli bir dönemde halk malı olması) göz önüne alındığında, Türk destanlarının ve savların sahiplerinin bilinmediği (anonim olduğu) genel kuraldır. Asıl hata E şıkkındaki ifade değildir; tekrar bakalım: E şıkkında "Yaratılış Destanı dışındaki bütün ürünler sözlü gelenek içinde yaşamış..." denilmektedir. C seçeneğinde ise "koşuk" ve "sagu"larda toplumsal aksaklıkların eleştirildiği söylenmiştir. Toplumsal aksaklıklar veya yergi unsuru Türk edebiyatında daha çok halk edebiyatındaki taşlamalara özgüdür; ancak koşuklarda doğa, aşk, savaş; sagularda ise ölüm ve yas işlenir. Asıl net çeldirici C şıkkıdır.
- Sözlü edebiyat dönemi ürünleri kopuz eşliğinde hece ölçüsüyle söylenmiştir (B ve D doğru).
- Bu ürünlerin çok azı günümüze gelebilmiştir (A doğru).
- Şiirler anonimdir (E doğru kabul edilebilir).
- Koşuk ve sagularda toplumsal aksaklıklar eleştirilmez; koşuklar aşk, doğa, kahramanlık; sagular ise yas şiirleridir. Toplumsal eleştiri sözlü dönemde savlarda veya daha sonraki halk edebiyatında görülür. Bu nedenle C seçeneği yanlıştır.
🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:
C Seçeneği:
[Tür içeriklerinin karıştırılması]
Aday, koşuk ve sagularda her türlü duygunun işlendiğini düşünüp toplumsal eleştiriyi de buraya dahil edebilir.
A Seçeneği:
[Doğru ifade]
Yazıya geçirilmediği için az ürünün kaldığı bilgisi doğrudur.
D Seçeneği:
[Doğru ifade]
Hece ölçüsü ve dörtlük temel özelliktir.
E Seçeneği:
[Doğru ifade]
Ürünlerin anonim olması sözlü dönemin temel kuralıdır.
B Seçeneği:
[Doğru ifade]
Kopuz ve ozan ilişkisi doğrudur.