AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Halk Edebiyatı & Âşık ve Tekke Tasavvuf Edebiyatı Sanatçıları (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru Havuzu ve Doğrudan Çözüm Modu

Soruları doğrudan bu sayfada çözebilir, her sorunun yanındaki butondan çözümünü inceleyebilir veya testi tamamlayıp karnenizi alabilirsiniz.

✓ Sayfa İçi Canlı Çözüm & Çeldirici Analizi

Soru 1 Halk Edebiyatı

Türk halk edebiyatının farklı kollarında yetişmiş bazı sanatçılar ve özellikleriyle ilgili şu bilgiler verilmiştir:

Aşağıdaki açıklamalardan hangisi, ayraç içinde belirtilen sanatçıyla ilgili değildir?

16. yüzyılda yaşadığı kabul edilen, hem Alevi-Bektaşi geleneğinde hem de Celali ayaklanmalarında adından söz ettiren, koçaklamalarıyla tanınan halk şairidir. (Köroğlu)

13. yüzyılda Anadolu'da tasavvuf şiirinin temellerini atan, ilahi türünün en usta ismi olan, şiirlerinde hem tasavvufi aşkı hem de evrensel insan sevgisini işleyen usta şairdir. (Yunus Emre)

17. yüzyılda yaşayan, divan edebiyatından hiç etkilenmemiş, göçebe yaşam tarzını benimsemiş, ağırlıklı olarak Toroslar çevresinde koçaklama ve semaileriyle tanınan halk şairidir. (Karacaoğlan)

17. yüzyılda yaşayan, yeniçeri şairi olarak bilinen, sınır boylarındaki kahramanlıkları ve tarihsel olayları işlediği eserleriyle tanınan, özellikle Genç Osman için söylediği destanıyla meşhurdur. (Kayıkçı Kul Mustafa)

15. yüzyılda tasavvufi halk şiirinin öncülerinden olan, yaşadığı dönemde divan şiirinden hiç etkilenmeyerek yalnızca hece ölçüsünü kullanan ve edebi kişiliğini nesir alanındaki Budalaname adlı eseriyle pekiştiren mutasavvıftır. (Kaygusuz Abdal)

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: E ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Karacaoğlan koçaklama türüyle değil, aşk ve doğa (güzelleme, koçma, semai) şiirleriyle tanınır.

A seçeneğindeki Köroğlu 16. yüzyılda yaşamış, koçaklamalarıyla ün salmış bir halk şairidir.
B seçeneğindeki Kayıkçı Kul Mustafa yeniçeri şairi olup Genç Osman Destanı ile bilinir.
C seçeneğindeki Kaygusuz Abdal 15. yüzyılda yaşamış, Alevi-Bektaşi halk şiirinin kurucularından olup Budalaname'nin yazarıdır.
D seçeneğindeki Yunus Emre 13. yüzyıl tasavvuf ve ilahi şairidir.
E seçeneğinde ise Karacaoğlan için 'koçaklamalarıyla tanınır' denilmiştir. Karacaoğlan koçaklama değil, lirik şiirler (koşma, semai, güzelleme) şairidir. Koçaklama türünün en önemli ismi Köroğlu'dur.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

E Seçeneği: [Karacaoğlan'ın koçaklama yazdığı yanılgısı] Adaylar tüm halk şairlerinin kahramanlık şiiri yazabileceğini düşünerek bu çeldiriciye düşebilir.

D Seçeneği: [Doğru eşleşme] Yunus Emre'nin yüzyılı ve ilahi türündeki yeri kesin bilgidir.

B Seçeneği: [Doğru eşleşme] Kayıkçı Kul Mustafa ve Genç Osman destanı klasik bir bilgidir.

A Seçeneği: [Doğru eşleşme] Köroğlu'nun koçaklama türüyle olan ilişkisini bilen adaylar bu seçeneği eler.

C Seçeneği: [Doğru eşleşme] Kaygusuz Abdal'ın Budalaname eseri ve 15. yüzyıl aidiyeti doğrudur.

Soru 2 Halk Edebiyatı

Aşık edebiyatında bazı sanatçılar usta-çırak ilişkisiyle yetişip okur-yazar değilken, bazıları divan kültürüyle yetişmiş, mürekkep yalamış ve şiirlerini deftere/kağıda kaleme alarak oluşturmuştur. Bu gruptakiler divan şiirinin nazım biçimlerinden ve aruz ölçüsünden de yararlanmışlardır.

Buna göre aşağıdaki halk şairlerinden hangisi, sahip olduğu bu özellikler ve yetişme tarzı bakımından diğerlerinden farklı bir grupta yer alır?

Ruhsati

Bayburtlu Zihni

Gevheri

Erzurumlu Emrah

Seyrani

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: C ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Dadaloğlu'nun karşılığı olan özgün sorumuzda, halkın içinden gelen, göçebe yaşam tarzını benimsemiş ve medrese eğitimi almamış olan Ruhsati 'kolay/geleneksel aşık' grubundadır; diğerleri ise kalem şairidir.

Soruda verilen tanım 'kalem şairleri'ni yani medrese eğitimi almış, aruz kullanan ve divan edebiyatından etkilenen şairleri işaret etmektedir.
Bayburtlu Zihni, Seyrani, Erzurumlu Emrah ve Gevheri medrese eğitimi almış, divan şiiri tarzını benimsemiş kalem şairleridir.
Ruhsati ise tipik bir halk şairidir; divan edebiyatı kültürü ve medrese eğitimi yoktur, usta-çırak geleneğiyle yetişmiştir.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

E Seçeneği: [Saray çevrelerinde ve divan meclislerinde bulunmuş kalem şairidir.] Gevheri'nin aruzlu şiirleri karıştırılabilir.

D Seçeneği: [Aruzla divançesi olan kalem şairlerindendir.] Erzurumlu Emrah'ın divan sahibi olduğu unutulabilir.

B Seçeneği: [Taşlamalarıyla tanınan medrese kökenli kalem şairidir.] Divan edebiyatı etkisi taşıdığı gözden kaçabilir.

A Seçeneği: [Aruz ve divan nazım şekillerini kullanan kalem şairlerindendir.] Aday kalem şairi ile halk şairini karıştırıp bu ismi eleyebilir.

C Seçeneği: [Doğru seçenek] Doğru mantık

Soru 3 İslâmiyet Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı

Türk tasavvuf edebiyatında eser veren bazı mutasavvıf şairler şunlardır:

I. Yunus Emre

II. Hacı Bektaş-ı Veli

III. Kaygusuz Abdal

IV. Hacı Bayram-ı Veli

V. Eşrefoğlu Rûmî

Yukarıda numaralanmış sanatçıların ortak özelliği, aşağıdakilerden hangisidir?

Dinî - tasavvufi Türk halk edebiyatı geleneğini sürdürmeleri

Aynı yüzyılda yaşamış olmaları

Şiirlerini tümüyle hece ölçüsüyle yazmaları

Kurdukları tarikatların günümüzde de devam etmesi

Divan sahibi olmaları

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

Soru 4 Türk Edebiyatı Dönemleri

Türk edebiyatının iki farklı kolu olan halk edebiyatı ve divan edebiyatı; beslendikleri kaynaklar, yöneldikleri zümreler ve estetik anlayışları bakımından belirgin farklılıklara sahiptir. Ancak her iki gelenek de Türk şiir birikiminin gelişiminde önemli roller üstlenmiştir.

Bu iki edebiyat kolu karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Halk edebiyatında ağırlıklı olarak hece ölçüsü kullanılırken divan edebiyatında aruz ölçüsü tercih edilmiştir.

Halk edebiyatında şiirler daha çok yarım ve cinaslı uyakla oluşturulurken divan edebiyatında zengin ve tam uyak anlayışı egemendir.

Halk edebiyatının dili konuşma diline yakın ve sade olmasına karşın divan edebiyatında Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların ağırlıkta olduğu ağır bir dil tercih edilmiştir.

Halk edebiyatında şiirler genellikle bağlama eşliğinde söylenip ezber yoluyla aktarılırken divan edebiyatında şiirler estetik bir kaygıyla yazılı olarak divanlarda toplanmıştır.

Halk edebiyatında şairler mahlas kullanmazken divan edebiyatı şairleri şiirlerinin son beyitlerinde mahlas adı verilen takma adlar kullanmışlardır.

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: C ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Halk edebiyatında da şairler mahlas (takma ad) kullanır (Aşık mahlası gibi). Bu nedenle C seçeneğindeki ifade yanlıştır.

A seçeneği incelenir: Halk edebiyatı sözlü kültüre dayanır, divan edebiyatı yazılı ve divan adı verilen kitaplarda toplanır (Doğru).
B seçeneği incelenir: Halk edebiyatı sade, divan edebiyatı süslü ve ağır bir dile sahiptir (Doğru).
C seçeneği incelenir: Halk edebiyatı şairleri şiirlerinde 'mahlâs' yerine genellikle 'tapşırma' adı verilen mahlaslar kullanır. 'Halk edebiyatında şairler mahlas kullanmaz' yargısı yanlıştır (Yanlış).
D seçeneği incelenir: Halk şiirinde yarım/cinas, divan şiirinde tam/zengin uyak yaygındır (Doğru).
E seçeneği incelenir: Halk şiiri hece, divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır (Doğru).

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

C Seçeneği: [Doğru seçenek] Doğru bilgiye ulaşan aday

A Seçeneği: [Cönk ve divan kavramlarının karıştırılması] Halk edebiyatında cönklerin yazılı olmadığını düşünebilir.

D Seçeneği: [Uyak türleri bilgisi] Aruz ve heceye odaklanıp uyak çeşidini gözden kaçıranlar.

E Seçeneği: [Ölçü bilgisi] Temel ayırt edici özelliklerden biri olduğu için doğrudan doğru kabul edilir.

B Seçeneği: [Dil özelliklerinin karıştırılması] Divan edebiyatının dili ile halk edebiyatının dilini ayırt edemeyen aday seçebilir.

Soru 5 İslamiyet Sonrası Türk Edebiyatı

Saz şiiri olarak da adlandırılan âşık tarzı halk şiiri, bazı yönleriyle İslamiyet öncesi Türk şiirinin devamı niteliğindedir. Destan Döneminde "şaman, baksı, kam" adlarıyla anılan ve dinî önder niteliği taşıyan bu şairlerin yerini, İslamiyet'in kabulünden sonra derviş adı verilen saz şairleri almış, toplumun duygu ve düşüncelerini saz eşliğinde dile getirmişlerdir.

Bu parçadaki numaralanmış yerlerin hangisinde bilgi yanlışı vardır?

IV.

II.

III.

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: E ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Parçanın beşinci kısmında İslamiyet sonrası dönemde şaman, baksı, kam gibi tiplerin yerini 'derviş' adı verilen saz şairlerinin aldığı belirtilmiştir. Oysa İslamiyet'ten sonra saz şairleri (âşıklar) değil, tasavvuf edebiyatı sanatçıları (âşık-ı صادق, derviş, ozan) derviş olarak anılır; saz şairlerine 'derviş' denmez, onlara 'âşık' veya 'ozan' adı verilir.

I numaralı yerde Saz şiiri ile âşık tarzı halk şiirinin eş anlamlı kullanılması doğrudur.
II numaralı yer türün adını doğru nitelemektedir.
III numaralı yer İslamiyet öncesi Türk şiiriyle olan köklü bağı doğru kurmaktadır.
IV numaralı yerde şaman, baksı, kam terimleri İslamiyet öncesi dinî-ozan figürleri için doğru verilmiştir.
V numaralı yerde ise saz şairlerine 'derviş' denildiği ifade edilmiştir ki bu bir bilgi yanlışıdır; dervişler tasavvuf halk edebiyatı temsilcileridir, saz şairleri ise âşık olarak adlandırılır.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

C Seçeneği: [İslamiyet öncesi etkisini reddetmek] Geçiş dönemi bağını kuramayan adaylar işaretleyebilir.

B Seçeneği: [Halk şiirinin kökenini yanlış yorumlamak] Dönem adlandırmalarında şüphe duyanlar seçebilir.

E Seçeneği: [Doğru seçenek] Dervişlerin tasavvuf edebiyatına ait olduğunu, saz şairlerinin ise âşık unvanı taşıdığını bilen aday doğru sonuca ulaşır.

D Seçeneği: [Şaman, baksı, kam terimlerini yabancı veya yanlış sanmak] Kültürel terimlere yabancı kalan adaylar yanılır.

A Seçeneği: [Saz şiiri ile âşık tarzının farklı türler olduğunu düşünmek] Terim karmaşası yaşayan adaylar buraya yönelir.

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Halk Edebiyatı & Âşık ve Tekke Tasavvuf Edebiyatı Sanatçıları (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru Havuzu ve Doğrudan Çözüm Modu

Aşağıdaki açıklamalardan hangisi, ayraç içinde belirtilen sanatçıyla ilgili değildir?

Buna göre aşağıdaki halk şairlerinden hangisi, sahip olduğu bu özellikler ve yetişme tarzı bakımından diğerlerinden farklı bir grupta yer alır?

Yukarıda numaralanmış sanatçıların ortak özelliği, aşağıdakilerden hangisidir?

Bu iki edebiyat kolu karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Bu parçadaki numaralanmış yerlerin hangisinde bilgi yanlışı vardır?

Önerilen ÖSYM Deneme Testleri

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Tiyatro & Epik Tiyatro (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı & Realizm (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Dünya Edebiyatı & Klasik Dönem ve William Shakespeare (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı Akımları ve Sanatçıları & Klasisizm, Romantizm, Realizm (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı & Realizm ve Önemli Romanlar (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Şiir Bilgisi & Ölçü, Kafiye, Şive ve Nazım Biçimleri (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)