AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri & Nazım Şekilleri ve Uyak Düzenleri (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru 1 Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri

Divan edebiyatında nazım şekilleri, şekil özellikleri (uyak düzeni, birim türü) ve işledikleri temalar bakımından belirli kurallara bağlıdır.

Aşağıdaki divan edebiyatı nazım şekillerinden hangisinin uyak düzeni veya teması yanlış verilmiştir?

E

Müstezad - Uzun ve kısa dizelerin nöbetleşe kullanılması - Aşk, tabiat, tasavvuf

D

Rubaî - aaxa - Felsefe, aşk, dünya görüşü

C

Tuyuğ - aaba - Tasavvuf, kalenderîlik, hiciv

B

Murabba - abab, cccb, dddb - Öğüt, felsefe, günlük yaşam

A

Kaside - aa, ba, ca, da... - Din, tasavvuf, övgü veya yergi

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: B ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Murabba nazım şeklinin uyak düzeni 'abab, cccc, dddd' veya 'aaaa, bbba' şeklinde olabilir; ancak 'abab, cccb, dddb' şeklindeki uyak düzeni murabbaya değil, nakaratlı bentlerle kurulan şekillere veya tuyuğ/rubai tarzı tekli kalıplara ya da şarkıya yaklaşır. Murabba dörtlükler hâlinde yazılır ve her bendin son dizesi kendi içinde ya da ilk bentle uyaklı olabilir.

Seçenekleri divan edebiyatı nazım şekillerinin kurallarına göre tek tek inceleyelim.
Kaside: Gazelle aynı uyak düzenine (aa, ba, ca...) sahiptir ve din, devlet büyüklerine övgü ya da yergi temalarını işler (Doğru).
Murabba: Dörtlüklerle yazılır, uyak düzeni aaaa, bbba veya abab şeklindedir. B seçeneğinde verilen uyak düzeni hatalıdır (Yanlış).
Tuyuğ: Tek dörtlükten oluşur, aaba düzenindedir ve genellikle tasavvuf, kalenderîlik işler (Doğru).
Rubaî: Mahlassız yazılan, aaxa düzenine sahip felsefi temalı nazım şeklidir (Doğru).
Müstezad: Ziyade adı verilen kısa dizeler eklenerek oluşturulur (Doğru).

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

A Seçeneği: [Kaside ile Gazel'in uyak düzenini karıştırma] Kaside'nin uyak düzeninin gazelle aynı olduğunu unutarak çelişkiye düşebilir.

D Seçeneği: [Rubaî teması ve uyak şeması] Rubaînin aaxa uyak düzenini ve felsefi temasını yanlış düşünebilir.

E Seçeneği: [Müstezad yapısı] Müstezadın uzunlu kısalı dizelerden (ziyade) oluştuğunu unutabilir.

B Seçeneği: [Doğru seçenek] Murabba uyak düzeninin hatalı verildiğini fark eden aday doğru seçeneğe ulaşır.

C Seçeneği: [Tuyuğ ile Rubaî uyak düzenini karıştırma] Tuyuğ'un aaba düzenini rubaînin aaxa düzeniyle karıştırabilir.

Soru 2 Divan Edebiyatı

Aruz ölçüsünün kalıbıyla yazılmış şu beş dizelik nazım parçasını inceleyiniz: Ey bülbül-i nâlân yine yâd etme çemeni Dağlar başı dumanlı unut artık o demi Gam yükleme cânına çekme bu mihneti Fırsat elde iken sil gönülden bu kederi Seyreyle feleğin گردش neyrengini şimdi.

Bu dizelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

D

Aruzun kalıbı ve uyak düzeni bakımından murabba özellikleriyle birebir örtüşmektedir.

E

Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların yer aldığı Divan şiiri geleneğini yansıtır.

C

Beş dizelik bentlerden oluşan muhammes nazım biçimiyle yazılmıştır.

B

Seslenme (nida) ve tezat sanatlarına yer verilmiştir.

A

Aruz ölçüsü ve zengin uyak kullanılarak ahenk sağlanmıştır.

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: C ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Verilen şiir beş dizeden (muhammes) oluşmaktadır ancak kafiye şebekesi ve yapısal özellikleri incelendiğinde son dizenin (ziyade) eklenmesiyle oluşan terciî-bend veya musammat yapıdan ziyade, bir murabba bendi üzerine bir dize eklenerek (muhammes) yazılmış gibi görünse de, verilen metin aslında beş dizelik tek bir bent (muhammes) özelliği taşır. Ancak C seçeneğinde 'muhammes nazım biçimiyle yazıldığı' söylenebilirken, E seçeneği veya diğer seçenekler incelendiğinde C seçeneğinin aksine metin beş dizelidir. Dikkat edilirse C seçeneği doğrudur, yanlışı arıyoruz: Metin beş dizelidir (AABBb veya benzeri kafiyeli muhammes). Ancak D seçeneğinde 'murabba özellikleriyle birebir örtüştüğü' söylenmektedir; murabba dört dizeliktir, beş dizelik bir nazım şekli murabba özellikleriyle birebir örtüşemez.

Metnin dize sayısı sayılır: 5 dize.
Nazım biçimi belirlenir: 5 dizelik bentlerden oluşan muhammes.
Murabba nazım biçiminin 4 dizelik olduğu hatırlanır.
5 dizelik bir metnin murabba özellikleriyle birebir örtüşemeyeceği tespit edilir.

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

D Seçeneği: [Murabba ve Muhammes karıştırma yanılgısı] Aday şekil özelliklerini karıştırabilir.

E Seçeneği: [Geleneği yansıtma] Osmanlıca mazmunlar vardır.

B Seçeneği: [Edebi sanatlar] Ey bülbül nida sanatıdır.

C Seçeneği: [Nazım biçimi] Metin beş dizelidir.

A Seçeneği: [Ahenk unsurları] Aruz ve uyak kullanıldığı için doğrudur.

Soru 3 Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri

Gönlüm yine bin bir elem ü zâr ile doldu Her bir dizesi derd-i mahabbetle yoğruldu Hicran çekenin halini bilmez mi bu âlem Sabreyleyenin akıbeti zûr ü ziyan oldu

Bu dörtlük şekil ve kafiye düzeni göz önüne alındığında Divan edebiyatındaki nazım biçimlerinden hangisiyle yazılmıştır?

E

Müstezat

D

Gazel

B

Rubai

C

Murabba

A

Şarkı

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

Soru 4 Divan Edebiyatı

Şeyhi'nin, bir eşeğin yaşadığı haksızlıklar ve yorgunluklar üzerinden dönemin sosyal ve ekonomik bozukluklarını eleştirdiği, Türk edebiyatındaki ilk fabl örneği kabul edilen ünlü mesnevisinden alınan şu beyitler incelendiğinde eserin niteliği hakkında değerlendirme yapılabilir: 'Var idi bir katır zâif ü nizâr Çekerdi yükünü dem-be-dem zâr-zâr Görüp öküzleri boynuzlu gıbta eyledi Ne var idi benim dahî başımda söylese idi'

Bu dizeler ve eserle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A

Aruz ölçüsünün uygun kalıbıyla yazıldığı

E

Toplumsal eşitsizlikleri ve eleştiriyi barındıran alegorik bir içeriğe sahip olduğu

D

Divan edebiyatı nazım şekillerinden mesnevi nazım biçimiyle kaleme alındığı

C

Yiğitlik ve alp tipinin yüceltildiği kahramanlık temasına dayandığı

B

Hayvanlar üzerinden insan kusurlarının eleştirildiği

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

Soru 5 Divan Edebiyatı

Ey gönül gamdan hazîn etme beni Tut ki bir şâd ile şâd etme beni Var ise bir derde dermânın senin Kıl devâ kim terk edip gitme beni Gün geçer devrân döner seyrân biter Ömrümüz bir rüzgâr misâlâ yiter Gam çekme gönül bu dert de geçer Seni bir göreyim andan öleyim

Yukarıdaki dörtlüklerin kafiye düzeni, nazım birimi ve Türk edebiyatına kazandırıldığı özellikler dikkate alındığında, bu şiirin nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

D

Murabba

E

Rubai

B

Tuyuğ

C

Terkibibent

A

Müstezat

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

Soru 6 Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri

Divan edebiyatında bazı nazım şekilleri, yapıları gereği kendilerine has terimlerle anılır ve biçimlenir. Bu terimlerin doğru nazım şekliyle eşleştirilmesi edebiyat bilgisi açısından önem taşır.

I. Tehzil - Mukatta

II. Vasıta beyiti - Terciibent

III. Nakarat - Şarkı

IV. Tegazzül - Kaside

V. Girizgâh - Kaside

Yukarıda numaralanmış terimlerden hangisi, karşısındaki nazım şekliyle ilişkilendirilemez?

A

I.

D

IV.

E

V.

B

II.

C

III.

Seçeneğe tıklayarak işaretleyebilirsiniz

✓ Doğru Cevap: A ÖSYM Çözüm Standardı & Kazanım Gerekçesi

Tehzil, bir şairin şiirine başka bir şairin aynı metre ve kafiyede yazdığı nazireye denir; mukatta ise kıtalar halinde yazılan nazım şeklidir. Bu ikisi birbiriyle doğrudan ilişkili değildir.

I. numarada verilen 'Tehzil' bir nazire türüdür (başka bir şiiri alay veya özenme maksadıyla yinelemek), 'Mukatta' ise bentler halinde kurulan bir nazım şeklidir.
II. numarada 'Vasıta beyiti' Terciibent ve Terkipibent nazım şekillerinde bentleri birbirine bağlayan beyittir (Doğru).
III. numarada 'Nakarat' Şarkı nazım şeklinin en belirgin yapı unsurudur ve her bendin sonunda tekrarlanır (Doğru).
IV. numarada 'Tegazzül' kasideler içinde nesip bölümünden sonra, kasidenin mahlas beytinden önce gelen gazel tarzındaki kısımdır (Doğru).
V. numarada 'Girizgâh' kasidede asıl konuya (methiyeye) geçiş yapılan beyittir (Doğru).

🧠 ÖSYM Bilişsel Çeldirici Teşhisleri:

A Seçeneği: [Doğru seçenek] Doğru mantık

D Seçeneği: [Kaside bölümleriyle gazeli karıştırma] Tegazzül kelimesinin kasideyle bağını kuramamak

E Seçeneği: [Girizgâh terimini beyit terimleriyle karıştırma] Kasidenin geçiş beyitini unutmak

C Seçeneği: [Şarkı ve Tuyuğ nakaratı karıştırma] Nakaratın sadece şarkıya has olduğunu düşünememek

B Seçeneği: [Terciibent ve Terkipibent karıştırması] Vasıta beyitinin her iki bentli nazım şeklinin de ortak unsuru olduğunu unutmak

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri & Nazım Şekilleri ve Uyak Düzenleri (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

Soru Havuzu ve Doğrudan Çözüm Modu

Aşağıdaki divan edebiyatı nazım şekillerinden hangisinin uyak düzeni veya teması yanlış verilmiştir?

Bu dizelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Bu dörtlük şekil ve kafiye düzeni göz önüne alındığında Divan edebiyatındaki nazım biçimlerinden hangisiyle yazılmıştır?

Bu dizeler ve eserle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Yukarıdaki dörtlüklerin kafiye düzeni, nazım birimi ve Türk edebiyatına kazandırıldığı özellikler dikkate alındığında, bu şiirin nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

Yukarıda numaralanmış terimlerden hangisi, karşısındaki nazım şekliyle ilişkilendirilemez?

Önerilen ÖSYM Deneme Testleri

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Tiyatro & Epik Tiyatro (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı & Realizm (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Dünya Edebiyatı & Klasik Dönem ve William Shakespeare (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı Akımları ve Sanatçıları & Klasisizm, Romantizm, Realizm (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Batı Edebiyatı & Realizm ve Önemli Romanlar (5 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Şiir Bilgisi & Ölçü, Kafiye, Şive ve Nazım Biçimleri (6 Soruluk Çözümlü Çıkmış Formatında Test)